Fiji: Điểm Nóng HIV Với Tốc Độ Lây Nhiễm Nhanh Nhất Thế Giới
Trên những con phố bạc màu của Suva, thủ đô Fiji, Ben thường xuyên thực hiện một thói quen nguy hiểm. Anh rút máu vào ống tiêm, trộn với methamphetamine (ma túy đá), lắc nhẹ rồi tiêm ngược lại cơ thể. Đôi khi, đó là máu của chính anh, nhưng cũng có lúc là máu của bạn bè. Kim tiêm hiếm khi được thay mới, và trong những đêm dài trên đường phố Suva, điều đó dường như chẳng ai bận tâm.
Cuộc Sống Lang Bạt Và Sự Khởi Đầu Của Mầm Bệnh
Năm 2021, Ben sống lang bạc sau khi rời khỏi nhà vì gia đình không chấp nhận xu hướng song tính của anh. Những liều methamphetamine trở thành nơi trú ẩn, giúp anh thoát khỏi ký ức đau đớn. Tuy nhiên, đó cũng là lúc mầm bệnh HIV bắt đầu xâm nhập vào cơ thể. Đến năm 2023, Ben chính thức được chẩn đoán nhiễm HIV, trở thành một trong hàng nghìn nạn nhân của cuộc khủng hoảng y tế đang âm thầm lan rộng tại quốc đảo này.
Tốc Độ Lây Nhiễm Chóng Mặt Và Khoảng Trống Trong Điều Trị
Giữa những bãi biển xanh ngắt và rạn san hô nhiệt đới, Fiji đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng HIV nghiêm trọng. Số ca nhiễm mới tại quốc đảo Nam Thái Bình Dương này đã tăng hơn gấp ba lần chỉ trong một năm, biến Fiji trở thành nơi có tốc độ gia tăng HIV nhanh nhất thế giới hiện nay, theo báo cáo của The Guardian.
Năm 2014, Fiji ghi nhận chưa đến 500 người sống chung với HIV. Mười năm sau, ước tính của Chương trình phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) cho thấy con số đó đã tăng lên gấp 10, với khoảng 5.900 trường hợp được ghi nhận. Giai đoạn từ 2019 đến 2024, quốc gia này chứng kiến mức tăng 1.219% số ca nhiễm mới, một con số đi ngược hoàn toàn xu hướng giảm ổn định của thế giới kể từ giữa những năm 1990.
Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở tốc độ lây nhiễm, mà còn ở khoảng trống trong phát hiện và điều trị. Đến năm 2024, chỉ khoảng 36% người nhiễm HIV tại Fiji biết tình trạng của mình, và vỏn vẹn 24% đang được điều trị bằng thuốc kháng retrovirus. Điều này có nghĩa là phần lớn người nhiễm vẫn ở ngoài hệ thống chăm sóc y tế, làm tăng nguy cơ lây lan bệnh trong cộng đồng.
Nguyên Nhân Chính Dẫn Đến Sự Bùng Phát
Liên Hợp Quốc nhận định vị trí địa lý đặc thù của Fiji là một trong những yếu tố cốt lõi đẩy nhanh tốc độ lây nhiễm HIV. Hàng nghìn km đường biển rộng lớn, phân tán qua hơn 300 hòn đảo và nhiều vùng nước ít được tuần tra thường xuyên, đã vô tình biến Fiji thành điểm dừng chân thuận lợi của các mạng lưới buôn bán ma túy xuyên quốc gia.
Ban đầu, Fiji chủ yếu được xem là điểm trung chuyển. Nhưng theo thời gian, ma túy, đặc biệt là methamphetamine, không chỉ đi ngang qua mà bắt đầu ở lại. Tại đây, việc sử dụng methamphetamine qua đường tiêm tĩnh mạch gia tăng nhanh chóng trong vài năm nay. Khi nguồn cung tăng nhưng các chương trình giảm thiểu tác hại như phát kim tiêm sạch chưa được triển khai đầy đủ, việc dùng chung kim tiêm trở thành lựa chọn phổ biến. Chính hành vi này đã mở ra con đường lây truyền HIV trực tiếp từ máu sang máu.
Đáng chú ý là sự xuất hiện của hành vi được gọi là “bluetoothing”, khi người sử dụng ma túy tiêm trực tiếp máu của người khác vào cơ thể để “chia sẻ cảm giác phê”. Các chuyên gia cảnh báo đây có thể là một trong những cách lây truyền HIV hiệu quả và nguy hiểm nhất, góp phần làm gia tăng nhanh chóng số ca nhiễm tại Fiji.
Kỳ Thị Xã Hội Và Sự Lan Rộng Của Dịch Bệnh
Fiji là quốc gia có khoảng 930.000 dân, với đời sống tôn giáo sâu sắc. Trong cộng đồng người bản địa iTaukei, chiếm khoảng 90% số ca nhiễm HIV, niềm tin truyền thống và sự hoài nghi y học phương Tây vẫn còn phổ biến. Christopher Lutukivuya, một nhà hoạt động sống chung với HIV từ năm 2013, chia sẻ: “Nếu bạn nhiễm HIV, bạn bị coi là tội lỗi, sẽ xuống địa ngục. Điều đó ăn sâu vì chúng tôi lớn lên trong môi trường tôn giáo như vậy”.
Anh từng chứng kiến bạn bè bị gia đình đuổi ra khỏi nhà, sống cô lập, thậm chí tự kết liễu vì không dám thừa nhận bệnh. Cuộc khủng hoảng giờ đây không còn dừng lại ở nhóm người tiêm chích ma túy. HIV đang lan sang những người dễ tổn thương nhất là phụ nữ và trẻ em. Giới chức y tế cho biết trung bình mỗi tuần có một trẻ sơ sinh được chẩn đoán nhiễm HIV do lây truyền từ mẹ sang con. Mỗi tháng, một trẻ dưới 5 tuổi không qua khỏi vì biến chứng liên quan đến HIV hoặc AIDS.
Hy Vọng Từ Các Biện Pháp Ứng Phó Mới
Tuy nhiên, hy vọng vẫn le lói khi chính phủ Fiji cùng các tổ chức quốc tế đã bắt đầu triển khai một loạt biện pháp ứng phó mới. Trong năm 2025 và đầu 2026, các nỗ lực tập trung mạnh vào giảm thiểu tác hại và mở rộng tiếp cận dịch vụ cho nhóm nguy cơ cao.
Tổ chức Y tế Thế giới, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và Bộ Y tế Fiji đã thực hiện một cuộc đánh giá nhanh về mối liên hệ giữa sử dụng ma túy và sự bùng phát HIV. Từ đó, chính phủ Fiji bắt đầu thúc đẩy các chương trình giảm thiểu tác hại bao gồm mô hình trao đổi kim tiêm và tăng cường kết nối người sử dụng ma túy với hệ thống xét nghiệm, điều trị.
Sự hỗ trợ quốc tế cũng được tăng cường. Chính phủ New Zealand cam kết hơn 5 triệu đô la Fiji để hỗ trợ phản ứng khẩn cấp, tập trung vào mở rộng xét nghiệm, đảm bảo nguồn thuốc kháng virus và triển khai các chiến dịch truyền thông giảm kỳ thị. Australia và một số đối tác khu vực cũng tham gia hỗ trợ kỹ thuật và tài chính nhằm củng cố năng lực phòng thí nghiệm và hệ thống giám sát dịch tễ.
Ở cấp cộng đồng, các tổ chức xã hội dân sự như Rainbow Pride Foundation hay Fiji Network of Positive People đẩy mạnh hoạt động tiếp cận nhóm dễ tổn thương. Họ tổ chức tư vấn đồng đẳng, hỗ trợ tâm lý và hướng dẫn tuân thủ điều trị, với mục tiêu đưa người nhiễm HIV trở lại hệ thống chăm sóc thay vì tiếp tục sống trong im lặng và sợ hãi.
