Dược liệu Việt Nam mở rướng ứng dụng đa ngành: Từ mỹ phẩm đến du lịch
Việt Nam sở hữu nguồn dược liệu phong phú và đa dạng, nhưng lâu nay việc phát triển chủ yếu tập trung vào sản xuất thuốc và thực phẩm chức năng. Hiện tại, một xu hướng mới đang nổi lên, đó là sử dụng dược liệu trong các lĩnh vực như mỹ phẩm, đồ uống, thực phẩm hàng ngày và kết hợp với du lịch, mở ra không gian phát triển đầy tiềm năng. Tuy nhiên, câu hỏi then chốt đặt ra là làm thế nào để biến nguồn tài nguyên quý giá này thành một ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao, đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.
Mở rộng lĩnh vực ứng dụng dược liệu
Với truyền thống 65 năm phát triển, Viện Dược liệu thuộc Bộ Y tế là một trong những đơn vị đầu ngành, chuyên nghiên cứu và phát triển dược liệu, sản phẩm từ dược liệu và y dược học cổ truyền. Để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng, thời gian gần đây, viện đã tập trung nghiên cứu phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm chất lượng cao, phục vụ thị trường như các loại đồ uống và mỹ phẩm. Xu hướng tiếp cận dược liệu theo hướng đa dụng đang dần hình thành mạnh mẽ trong khu vực doanh nghiệp.
Một ví dụ điển hình là Công viên Trà hoa vàng Ninh Bình tại thôn 4, xã Gia Lâm, tỉnh Ninh Bình, do Công ty TNHH Dược liệu Vũ Gia bảo tồn và phát triển. Trà hoa vàng nằm trong danh mục 100 loại dược liệu có giá trị y tế và kinh tế cao để tập trung phát triển giai đoạn 2020-2030 do Bộ Y tế ban hành. Bên cạnh sản phẩm trà nguyên bông, công ty đã nghiên cứu và phát triển thêm nhiều sản phẩm từ nguồn dược liệu quý này, bao gồm xịt khoáng, tinh chất dưỡng da, kem chống nắng, đồ tẩy trang và sữa rửa mặt. Các nhà khoa học của công ty đã nghiên cứu và đánh giá rằng hoạt chất trong lá trà thấp hơn không đáng kể so với hoa, dẫn đến sự ra đời của các sản phẩm như trà túi lọc và bột lá trà hòa tan.
Với điều kiện tự nhiên thuận lợi và nguồn gen phong phú, công ty đã phát triển mô hình trồng trà hoa vàng kết hợp với du lịch trải nghiệm, đồng thời xây dựng chuỗi giá trị từ giống đến chế biến sâu, nhằm tối ưu hóa lợi ích kinh tế.
Xu hướng phát triển và thách thức mới
Theo các chuyên gia, tháp sản phẩm dược liệu được chia thành ba tầng: tầng đáy lớn nhất là thức ăn, nước uống và đồ gia dụng từ dược liệu; tầng giữa là sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe; và tầng trên cùng là các chế phẩm thuốc dược liệu và thuốc cổ truyền. Hiện nay, xu hướng phát triển đang mở rộng sang phân khúc mới ở tầng đáy, phản ánh nhu cầu ngày càng tăng đối với các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên.
Ông Phan Văn Hiệu, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Dược mỹ phẩm CVI, chia sẻ rằng với sự phát triển của công nghệ, người tiêu dùng có xu hướng yêu thích và tin tưởng vào giá trị của thảo dược. Họ lựa chọn sản phẩm từ thảo dược sử dụng hàng ngày để tối ưu hóa sức khỏe và lối sống, nhưng đòi hỏi minh bạch nguồn gốc và chất lượng tin cậy. Đáp ứng xu thế này, công ty đã phát triển nhóm sản phẩm làm đẹp từ thảo dược, dựa trên nghiên cứu chiết xuất nguyên liệu từ thảo dược trong nước, đặc biệt dành cho các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ có thai và trẻ em, nhằm hạn chế bất lợi từ mỹ phẩm hóa chất công nghiệp.
Nhiều doanh nghiệp khác cũng đang kỳ vọng vào thị trường dược liệu làm thực phẩm hoặc du lịch ẩm thực. Một doanh nghiệp tại Thanh Hóa chia sẻ kế hoạch ra mắt mô hình trồng rau dược liệu tại nhà, với khoảng 10 loại phổ biến, nhằm khôi phục vườn thuốc nam truyền thống nhưng được trồng theo quy chuẩn hiện đại. Mô hình này hướng đến việc đưa dược liệu vào bữa ăn hàng ngày, hình thành thói quen chủ động chăm sóc sức khỏe và phát triển kinh tế dược liệu bền vững.
Cách tiếp cận mới và định hướng phát triển
Ông Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Viện Dược liệu, nhấn mạnh rằng xu hướng dược liệu tham gia vào các ngành kinh tế đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu. Thị trường dược liệu thế giới được dự báo tăng trưởng nhanh, từ khoảng 230 tỷ USD năm 2021 lên hơn 430 tỷ USD vào năm 2028, với tốc độ tăng trưởng hơn 11% mỗi năm. Các sản phẩm thảo dược trong lĩnh vực thực phẩm, đồ uống và mỹ phẩm đang có tốc độ tăng trưởng cao, phản ánh nhu cầu ngày càng lớn đối với các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên.
Bên cạnh đó, công nghệ hiện đại như phân tích toàn diện các thành phần hoạt chất (Omics), trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) đang tái định nghĩa cách nghiên cứu và phát triển sản phẩm dược liệu. Bối cảnh này vừa là thách thức, vừa là cơ hội vàng để dược liệu Việt Nam bước ra thế giới với vị thế mới, kết hợp tri thức hiện đại trên nền tảng bản sắc truyền thống.
Định hướng đưa dược liệu trở thành sản phẩm phục vụ chữa bệnh, dinh dưỡng và tiêu dùng hàng ngày đã được nêu trong Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị, với yêu cầu phát huy giá trị đa dụng của dược liệu, coi đây là giải pháp đột phá để chuyển từ chữa bệnh sang chăm sóc và phòng bệnh chủ động. Nghị quyết số 57-NQ/TW cũng xác định khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là động lực then chốt thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội.
Giải pháp và triển vọng tương lai
Để dược liệu tham gia vào nhiều ngành kinh tế, cần một cách tiếp cận mới, trong đó khoa học và công nghệ phải là đòn bẩy trung tâm. Mục tiêu là biến dược liệu từ tài nguyên sinh học thô, biến động lớn thành nguyên liệu chuẩn hóa, có thể kiểm soát chất lượng và chế biến sâu thành sản phẩm giá trị gia tăng cao. Nhiều doanh nghiệp cho rằng cần sự vào cuộc mạnh mẽ hơn từ các cơ quan nghiên cứu, đặc biệt là Viện Dược liệu, để đồng hành trong việc xác định giống, quy trình trồng trọt và thành phần hoạt chất của các dược liệu tiềm năng.
Thực tế hiện nay, một số dược liệu có giá trị kinh tế cao như trà hoa vàng và cây đinh lăng chưa được tiêu chuẩn hóa trong dược điển, ảnh hưởng đến việc phát triển sản phẩm của doanh nghiệp. Đại diện Công ty cổ phần Traphaco đề xuất hướng đi tiềm năng là gắn dược liệu với du lịch, xây dựng các điểm tham quan vùng trồng và trải nghiệm thu hái để nâng cao giá trị. Bên cạnh đó, cần hỗ trợ các dự án phát triển chuỗi giá trị dược liệu, với doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm, mở rộng sang thực phẩm, đồ uống và sản phẩm chăm sóc sức khỏe.
Số liệu thống kê cho thấy Việt Nam hiện nhập khẩu hơn 200 loại dược liệu từ Trung Quốc. Nếu không sớm xây dựng được chuỗi dược liệu trong nước đủ mạnh và ổn định, đất nước sẽ tiếp tục phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu, khó nâng cao giá trị gia tăng và phát huy tính đa dụng của dược liệu.
Lãnh đạo Viện Dược liệu khẳng định, bên cạnh nghiên cứu phát triển sản phẩm thuốc và thực phẩm chức năng, hướng ứng dụng dược liệu cho dinh dưỡng, thực phẩm, du lịch và chăm sóc sức khỏe chủ động cần được đẩy mạnh trong thời gian tới. Viện sẽ thúc đẩy các nghiên cứu làm rõ giá trị dinh dưỡng và tác dụng phòng bệnh của một số loại cây được sử dụng hàng ngày, nhằm đưa dược liệu trở thành một phần của hệ thống chăm sóc sức khỏe chủ động trong cộng đồng, thay đổi thói quen chỉ dùng khi có bệnh. Các nghiên cứu này cũng sẽ hỗ trợ phát triển dược liệu gắn với du lịch và trải nghiệm, mở ra tương lai tươi sáng cho ngành dược liệu Việt Nam.
