Chế độ ăn khoa học cho người tiểu đường: Cân bằng dinh dưỡng thay vì kiêng khem quá mức
Theo thạc sĩ - bác sĩ Nguyễn Thị Hải Yến từ Bệnh viện đa khoa quốc tế Vinmec Smart City, bệnh tiểu đường là một nhóm rối loạn chuyển hóa đặc trưng bởi tình trạng tăng glucose máu mạn tính, kết hợp với rối loạn chuyển hóa carbohydrat, protein và lipid. Tình trạng này kéo dài sẽ gây tổn thương, suy yếu chức năng của nhiều cơ quan quan trọng như tim, mắt, thận và hệ thần kinh.
Nguyên tắc vàng: Cân bằng thay vì kiêng khem quá mức
Trong quá trình điều trị, chế độ ăn đóng vai trò then chốt nhằm điều chỉnh đường huyết, duy trì cân nặng lý tưởng và bảo vệ sức khỏe tổng thể cho người bệnh. Trước đây, nhiều bệnh nhân thường áp dụng chế độ ăn kiêng quá mức, dẫn đến thiếu chất dinh dưỡng hoặc hạ đường huyết đột ngột, điều này cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ nghiêm trọng. Do đó, một chế độ dinh dưỡng đúng đắn phải đạt được sự cân bằng tối ưu, không gây tăng đường huyết sau ăn và cũng không dẫn đến hạ đường huyết khi xa bữa ăn.
Chế độ dinh dưỡng của người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc cơ bản sau để đạt hiệu quả điều trị tốt nhất:
- Đầy đủ và cân bằng: Đảm bảo cung cấp đủ các nhóm chất thiết yếu gồm protein, glucid, lipid, vitamin và muối khoáng với khối lượng hợp lý.
- Ổn định đường huyết: Lựa chọn thực phẩm không làm tăng đường máu quá nhanh sau khi ăn và không gây hạ đường máu khi ở xa bữa ăn.
- Duy trì cân nặng: Chế độ ăn cần hỗ trợ người bệnh đạt được và duy trì cân nặng ở mức lý tưởng, với chỉ số BMI từ 18,5 đến 23.
- Giảm thiểu yếu tố nguy cơ: Không làm tăng các nguy cơ bệnh lý kèm theo như rối loạn lipid máu, tăng huyết áp hoặc suy thận.
- Tính cá thể hóa: Chế độ ăn nên phù hợp với tập quán ăn uống của địa phương, điều kiện kinh tế và sở thích cá nhân để có thể duy trì lâu dài.
Cơ cấu bữa ăn và lựa chọn thực phẩm lành mạnh
Theo bác sĩ Yến, để quản lý đường huyết và cân nặng hiệu quả, người bệnh nên nạp khoảng 30 kcal/kg trọng lượng mỗi ngày. Cơ cấu bữa ăn cần tuân thủ theo tỷ lệ: Ưu tiên 50 - 60% chất bột đường từ loại hấp thu chậm, 15 - 20% đạm để duy trì cơ bắp và 20 - 30% chất béo lành mạnh để bảo vệ hệ tim mạch.
Không phải loại tinh bột nào cũng có tác dụng như nhau đối với đường huyết. Bác sĩ Yến khuyên người bệnh nên ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết (GI) thấp dưới 55% như gạo lứt, ngũ cốc nguyên hạt, bánh mì đen, giúp đường huyết tăng từ từ và ổn định. Ngược lại, cần hạn chế thực phẩm có GI cao trên 70% như đường kính, bánh kẹo, nước ngọt, vải, nhãn và các loại tinh bột tinh chế như bánh mì trắng hay bột dong.
Để kiểm soát đường huyết hiệu quả, mọi người nên ưu tiên kết hợp đạm từ thịt nạc, cá, trứng với các loại đậu, đỗ; đồng thời thay thế mỡ động vật bằng chất béo lành mạnh từ dầu thực vật hoặc cá. Ngoài ra, cần bổ sung ít nhất 450 gram rau xanh mỗi ngày và nên ăn rau trước bữa chính để làm chậm quá trình hấp thu đường. Với trái cây, nên chọn các loại ít ngọt như ổi, thanh long, bưởi và ăn nguyên miếng thay vì ép lấy nước để tận dụng tối đa lượng chất xơ quý giá.
Quản lý bữa ăn và lối sống khoa học
Bác sĩ Yến cho biết, để tránh tình trạng đường huyết dao động quá lớn, người bệnh cần có kế hoạch phân bổ bữa ăn hợp lý, cụ thể:
- Phân bổ bữa ăn: Duy trì 3 bữa chính đúng giờ. Bữa phụ chỉ cần thiết nếu người bệnh có nguy cơ hạ đường huyết về đêm hoặc tập luyện cường độ cao.
- Vận động: Đi bộ nhanh hoặc aerobic tối thiểu 30 phút mỗi ngày, tương đương ít nhất 150 phút mỗi tuần. Không nên ngưng tập quá 2 ngày liên tiếp để duy trì hiệu quả.
- Thói quen sinh hoạt: Ăn nhạt với lượng muối dưới 5 gram mỗi ngày, không hút thuốc lá, hạn chế bia rượu và tránh ngồi một chỗ quá lâu.
Dinh dưỡng cho người tiểu đường không phải là một chế độ ăn kiêng hà khắc, mà là một lối sống khoa học toàn diện. Việc làm chủ thực phẩm và áp dụng các nguyên tắc trên giúp người bệnh "sống chung" hòa bình với bệnh, đồng thời ngăn ngừa hiệu quả các biến chứng lâu dài, nâng cao chất lượng cuộc sống.
