Bệnh viêm não Lethargica, còn được gọi là viêm não Economo hay bệnh buồn ngủ, là một trong những căn bệnh kỳ lạ nhất trong lịch sử y học thế giới. Căn bệnh ngủ li bì này lần đầu tiên được ghi nhận vào thế kỷ 17, khi một số người ở London, Anh, đột nhiên rơi vào trạng thái buồn ngủ kéo dài, với các triệu chứng tương tự viêm não. Họ không thể tỉnh dậy sau vài tuần, không ăn uống, và mọi nỗ lực đánh thức bằng tiếng ồn, ánh sáng đều thất bại.
Khám phá và triệu chứng ban đầu
Bệnh được bác sĩ tâm thần và thần kinh học người Áo Konstantin von Economo mô tả lần đầu vào năm 1917. Ông đặt tên là "viêm não hôn mê", vì vậy đôi khi bệnh còn được gọi là bệnh Economo. Các triệu chứng đầu tiên thường xuất hiện đột ngột, bắt đầu bằng đau đầu và mệt mỏi, sau đó là trạng thái lơ mơ, đôi khi kèm mê sảng nhưng bệnh nhân dễ tỉnh giấc.
Diễn biến và tỷ lệ tử vong
Bệnh có thể dẫn đến tử vong sớm hoặc sau vài tuần, nhưng cũng có thể kéo dài nhiều tháng. Điều đáng sợ là các triệu chứng không đồng nhất. Khoảng một phần ba số bệnh nhân tử vong trong giai đoạn cấp tính, hôn mê không thể đánh thức, hoặc rơi vào trạng thái mất ngủ nghiêm trọng, dẫn đến kiệt sức và tử vong trong vòng 10 đến 14 ngày. Bệnh nhân thường có tư thế ngủ kỳ lạ do khó thở, và mất ngủ kèm phấn khích cao độ có thể khiến họ điên cuồng cả thể xác lẫn tinh thần cho đến khi chết vì kiệt sức.
Dịch bệnh bùng phát trong thế kỷ 20
Sau hơn hai thế kỷ im ắng, dịch bệnh quay trở lại vào mùa đông năm 1916-1917 tại Vienna, Áo và các thành phố châu Âu khác. Một trong những ca đầu tiên được ghi nhận ở ngoại ô Verdun, Pháp, nơi bệnh tấn công binh lính của khối Hiệp ước Entente. Dịch bùng phát mạnh nhất vào năm 1920-1921, lây truyền qua giọt bắn trong không khí, tác nhân được cho là virus không xác định. Có giả thuyết cho rằng dịch liên quan đến "dịch cúm Tây Ban Nha" năm 1918-1919, khi cơ thể suy nhược trở thành mục tiêu dễ bị tấn công.
Bệnh thường gây tử vong trong hôn mê hoặc mất ngủ mạn tính. Tổng cộng 1,6 triệu người tử vong, chiếm một phần ba số bệnh nhân. Những người sống sót trở thành "pho tượng sống", mất khả năng vận động và giao tiếp.
Bệnh lan rộng đến Nga và Liên Xô
Từ Romania, bệnh lan sang Ukraine và Nga. Ca đầu tiên ở tỉnh Nizhegorod vào tháng 3 năm 1921, trong ba năm sau đó có 18 nam và 13 nữ mắc bệnh. Tại Moskva, ca đầu tiên vào tháng 9 năm 1922, và sau hai tháng, nhiều người tìm đến bác sĩ với triệu chứng lạ. Theo Giáo sư Mikhail Margulis, đầu năm 1923 có gần 100 người mắc bệnh tại thủ đô, đỉnh dịch vào tháng 1. Tại Bệnh viện Staro-Ekaterininskaya, cứ bốn bệnh nhân thì một người tử vong.
Giáo sư Margulis mô tả bệnh có nhiều biểu hiện, phổ biến nhất là buồn ngủ. Bệnh nhân mê man hàng tuần hoặc hàng tháng với thân nhiệt cao, dễ ngủ ngay cả khi đang ăn do cơ mắt bị liệt, sụp mí, một số trường hợp dẫn đến lác mắt.
Nỗ lực nghiên cứu và điều trị
Dịch bệnh ngủ ở Liên Xô trở thành tình trạng khẩn cấp, một ủy ban được thành lập để nghiên cứu bệnh Economo. Các quan sát lâm sàng phong phú là cơ sở cho các chuyên khảo của N. Chetverikov, A. Grinshtein và các bộ sưu tập y học. Các chuyên gia ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh cao hơn ở người Do Thái, cũng như mối tương quan với chấn thương và bệnh tật khác.
Tuy nhiên, y học Liên Xô không tìm ra phương pháp điều trị hiệu quả, phương Tây cũng chỉ dừng ở phỏng đoán. Các bác sĩ Liên Xô tập trung vào tăng cường miễn dịch, cải thiện chế độ ăn, hoạt động thể chất và chăm sóc y tế miễn phí, bao gồm khám sức khỏe hàng năm. Giáo sư Margulis khuyên áp dụng biện pháp phòng ngừa như với các bệnh truyền nhiễm khác.
Dịch bệnh biến mất và bí ẩn còn lại
Dịch viêm não buồn ngủ toàn cầu bắt đầu giảm từ năm 1925 và chấm dứt hoàn toàn vào năm 1927. Sau đó, bệnh không còn quay trở lại, chỉ thi thoảng xuất hiện nhưng không biểu hiện rõ. Ngày nay, bệnh Economo được gọi là "bệnh hiếm gặp lâm sàng". Đợt bùng phát diện rộng gần đây nhất được ghi nhận vào năm 2014 tại tỉnh Akmolinsk, Kazakhstan, với 33 người nhiễm bệnh.
Trong hàng trăm năm, các phòng thí nghiệm hiện đại và nhà khoa học hàng đầu đã cố gắng giải thích hiện tượng viêm não hôn mê và tìm phương pháp chữa trị, nhưng "virus buồn ngủ" vẫn chưa được phân lập. Căn bệnh vẫn là một trong những bí ẩn lớn nhất trong lịch sử y học.
