Bí ẩn viêm não ngủ gật: Căn bệnh cướp 500.000 sinh mạng rồi biến mất không dấu vết
Trong bối cảnh đại dịch cúm năm 1918 hoành hành khắp toàn cầu, nhân loại còn phải đối mặt với một thảm họa y tế khác không kém phần kỳ lạ và tàn khốc. Căn bệnh mang tên viêm não ngủ gật (Encephalitis lethargica - EL) đã xuất hiện như một bóng ma dịch bệnh, để lại những câu hỏi chưa có lời giải đáp cho đến tận ngày nay.
Khởi đầu của một thảm họa y tế bí ẩn
Căn bệnh này bắt đầu gieo rắc nỗi kinh hoàng tại châu Âu vào mùa đông năm 1916, cùng thời điểm đại dịch cúm đang cướp đi sinh mạng của 50 đến 100 triệu người trên toàn thế giới. Tuy nhiên, viêm não ngủ gật mang những đặc điểm dị thường khiến nó trở thành một trong những chương tăm tối nhất trong lịch sử y khoa.
Bác sĩ Constantin von Economo, làm việc tại phòng khám tâm thần - thần kinh thuộc Đại học Vienna, là người đầu tiên ghi nhận và mô tả chi tiết về căn bệnh này. Các bệnh nhân được đưa đến cơ sở y tế của ông với hàng loạt triệu chứng thần kinh khác thường, ban đầu thường bị chẩn đoán nhầm với nhiều bệnh lý khác.
Triệu chứng ám ảnh và diễn biến khó lường
Theo một nghiên cứu y khoa công bố năm 2017, giai đoạn cấp tính của viêm não ngủ gật thường bắt đầu âm thầm với các triệu chứng giống cảm cúm thông thường:
- Sốt nhẹ và ớn lạnh
- Viêm họng và đau đầu
- Chóng mặt và nôn mửa
- Cảm giác khó chịu toàn thân
Tuy nhiên, bi kịch thực sự bắt đầu khi các triệu chứng thần kinh ập đến với tốc độ chóng mặt. Nghiên cứu này đã trích dẫn trường hợp bi thương của một cô gái trẻ bất ngờ bị liệt nửa người khi đang trên đường đi xem hòa nhạc về. Chỉ trong vòng nửa giờ đồng hồ sau đó, cô chìm vào giấc ngủ sâu và tử vong tức tưởi mười hai ngày sau.
Những biểu hiện dị thường và hậu quả tàn khốc
Dạng nguy hiểm nhất được ghi nhận là thể buồn ngủ - liệt cơ nhãn cầu. Những bệnh nhân mắc phải thể này bị cơn buồn ngủ nuốt chửng, có thể ngủ những giấc dài bất thường và chìm vào trạng thái giả ngủ. Điểm kỳ lạ là họ rất dễ bị đánh thức và vẫn nhận thức được mọi thứ đang diễn ra xung quanh. Đáng buồn thay, tỷ lệ tử vong ở dạng này vô cùng cao, vượt mức 50%.
Bác sĩ Oliver Sacks, người đã trực tiếp điều trị cho các nạn nhân của căn bệnh này tại bệnh viện Beth Abraham ở New York vào thập niên 1960, đã miêu tả lại tình trạng bi đát của họ trong cuốn sách Awakenings. Ông cho biết bệnh nhân có ý thức nhưng không hoàn toàn tỉnh táo, ngồi bất động và câm lặng cả ngày, cạn kiệt năng lượng và mất đi mọi động lực sống.
Sự tiến hóa đáng sợ của căn bệnh
Tương tự như sự xuất hiện của các biến thể Covid-19 trong đại dịch thời hiện đại, viêm não ngủ gật cũng liên tục tiến hóa. Trong giai đoạn 1919-1920 tại Ý và Thụy Điển, một chủng mới đã bùng phát với các đặc điểm trái ngược hoàn toàn:
- Bệnh nhân rơi vào trạng thái tăng động và mất ngủ
- Chịu đựng những cơn đau thần kinh tột độ
- Xuất hiện các cơn co thắt cơ nhanh và loạn trương lực cơ
- Nhiều người rơi vào trạng thái cơ thể cứng ngắc kéo dài
Di chứng lâu dài và nguy cơ tái xuất
Ngay cả khi may mắn vượt qua được cơn bạo bệnh ban đầu, tương lai của những người sống sót vẫn bao phủ một màu u ám. Viêm não ngủ gật để lại những di chứng tàn khốc xuất hiện nhiều năm sau đó, điển hình nhất là sự xuất hiện của hội chứng parkinson trong giai đoạn mãn tính. Các thống kê sau dịch bệnh chỉ ra rằng, có tới 50% số ca mắc parkinson thời kỳ đó là hậu quả trực tiếp do viêm não ngủ gật để lại.
Sau khi gieo rắc nỗi kinh hoàng và cướp đi khoảng 500.000 sinh mạng, căn bệnh đột ngột ngừng lây lan và gần như biến mất hoàn toàn vào năm 1927. Tuy nhiên, nguyên nhân cốt lõi gây ra thảm họa này vẫn là một câu hỏi lớn chưa được giải đáp thỏa đáng.
Những giả thuyết và cảnh báo cho tương lai
Nhiều thập kỷ trôi qua, giả thuyết phổ biến nhất cho rằng bệnh là hệ lụy của virus cúm 1918, nhưng các phân tích dịch tễ học tại Mỹ lại không tìm thấy mối liên hệ trực tiếp nào. Gần đây, việc phân tích các mẫu mô não hiếm hoi còn sót lại đã chỉ ra một thủ phạm tiềm năng khác: nhóm enterovirus lây qua dịch tiết. Mặc dù vậy, y học hiện đại vẫn chưa đạt được sự đồng thuận cuối cùng về nguyên nhân thực sự của căn bệnh này.
Sự biến mất của viêm não ngủ gật mang lại sự thở phào nhẹ nhõm, nhưng nó cũng để lại một nỗi lo ngầm. Theo cảnh báo từ các chuyên gia, khi chưa tìm ra nguyên nhân chính xác, nguy cơ căn bệnh này tái xuất trong các đợt đại dịch cúm tương lai là hoàn toàn có thể xảy ra. Nếu ngày đó thực sự đến, y học hiện đại sẽ đứng trước thách thức lớn, đồng thời cũng là cơ hội để giải mã triệt để bí ẩn trăm năm này một lần và mãi mãi.
