Tại Việt Nam, khoảng 70% phụ nữ ngại tìm hỗ trợ khi gặp vấn đề sức khỏe tâm thần vì sợ bị xem là 'yếu đuối' hoặc 'điên'. Thông tin này được PGS-TS-BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang, Trưởng khối Sản, Bệnh viện Hùng Vương; Trưởng bộ môn Sản phụ khoa, Trường đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch, chia sẻ tại hội nghị khoa học thường niên về sức khỏe tâm thần do Hiệp hội Y học TP.HCM tổ chức ngày 19.7.
Gánh nặng kép và rào cản tâm lý
Phó giáo sư Khánh Trang cho biết, gần 1 trên 7 người trên thế giới đang sống chung với một rối loạn tâm thần. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), tỷ lệ trầm cảm và lo âu ở phụ nữ cao gấp đôi nam giới. Ông phân tích, sức khỏe tâm thần của phụ nữ là sự giao thoa giữa các yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội. Sự biến động của estrogen và progesterone có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, giấc ngủ, trí nhớ và khả năng tập trung. Trong khi đó, nhiều phụ nữ phải chịu “áp lực kép”: vừa chăm lo gia đình, vừa theo đuổi sự nghiệp.
Đáng chú ý, tại Việt Nam, khoảng 70% phụ nữ ngại tìm kiếm hỗ trợ khi gặp vấn đề sức khỏe tâm thần vì sợ bị xem là "yếu đuối" hoặc "điên".
Những giai đoạn nguy cơ trong cuộc đời
Phó giáo sư Trang cho biết, sức khỏe tâm thần phụ nữ thay đổi theo từng giai đoạn cuộc đời. Ở tuổi dậy thì và trưởng thành, khoảng 3 - 8% phụ nữ có thể gặp rối loạn khó chịu tiền kinh nguyệt với các biểu hiện như cáu gắt, giận dữ, tuyệt vọng, mất ngủ hoặc kiệt sức.
Ở trẻ vị thành niên, phó giáo sư cảnh báo những dấu hiệu của hành vi tự hại do có vấn đề sức khoẻ tâm thần như: những vết cắt được che dưới áo dài tay, sự thu mình, né tránh hoạt động tập thể, đảo lộn thói quen ăn ngủ, mất tập trung hoặc sa sút học tập. Theo ông, những biểu hiện này không nên bị xem đơn thuần là “bướng bỉnh” hay “làm quá”.
Trong giai đoạn đi làm, phụ nữ có nguy cơ kiệt sức cao hơn đáng kể do “gánh nặng kép”. Một số nghiên cứu chỉ ra 46% phụ nữ từng trải qua kiệt sức, trong khi nam giới là 38%.
Trầm cảm sau sinh và loạn thần sau sinh
Phó giáo sư nhấn mạnh, trong giai đoạn thai kỳ và sau sinh, khoảng 1 trên 7 phụ nữ bị trầm cảm sau sinh. Ông cho rằng đây là biểu hiện của bệnh lý, không phải là “lười biếng” hay “kém cỏi”. Người mắc trầm cảm sau sinh có thể mất khả năng chăm sóc bản thân và con, rối loạn giấc ngủ, cảm thấy vô dụng, tuyệt vọng.
Theo ông, loạn thần sau sinh là tình trạng nặng nhất, có thể dẫn đến nguy cơ tự sát. Tình trạng này xảy ra khoảng 1 - 2 trên 1.000 ca sinh, thường khởi phát đột ngột trong 2 tuần đầu sau sinh với các biểu hiện hoang tưởng, ảo giác, lú lẫn hoặc mất định hướng. “Đây là tình trạng cấp cứu tâm thần do có nguy cơ tự sát hoặc gây hại cho trẻ, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế để được thăm khám ngay”, ông nói.
Sàng lọc chủ động và mô hình chăm sóc 3 bậc
Bàn về chăm sóc sức khỏe tâm thần cho phụ nữ, phó giáo sư Trang cho rằng, cần chuyển từ điều trị khi bệnh đã xuất hiện sang chủ động nhận diện nguy cơ, sàng lọc và can thiệp sớm. Trong những năm gần đây, ngành sản khoa đã thúc đẩy đưa sàng lọc sức khỏe tâm thần vào hoạt động khám thường quy. Nhiều phương pháp có thể hỗ trợ phát hiện nguy cơ trong thai kỳ, sau sinh và trong cộng đồng.
Theo ông, mô hình chăm sóc nên được triển khai theo 3 bậc: giáo dục, phòng ngừa cho tất cả phụ nữ; tư vấn và can thiệp tâm lý ngắn hạn khi phát hiện nguy cơ; phối hợp sản khoa, tâm thần và tâm lý lâm sàng đối với trường hợp nặng. "Thay vì phát hiện bệnh rồi mới điều trị, chúng ta nên sàng lọc chủ động. Phát hiện sớm giúp việc can thiệp nhẹ nhàng, hiệu quả và ít tốn kém hơn", phó giáo sư cho hay.
Thực trạng và giải pháp điều trị
Bác sĩ Chu Thị Dung, Trưởng khoa Tâm lý y học, Bệnh viện Tâm thần TP.HCM cho biết, theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), khoảng 1/4 dân số có thể gặp vấn đề sức khỏe tâm thần trong cuộc đời. Tại Việt Nam, ước tính khoảng 15% dân số Việt Nam (tương đương khoảng 15 triệu người) mắc ít nhất 1 trong 10 rối loạn tâm thần phổ biến. "Việc điều trị hiện nay không chỉ nhằm giảm triệu chứng mà hướng đến chăm sóc toàn diện. Tùy tình trạng, người bệnh có thể được điều trị bằng thuốc, kết hợp tâm lý trị liệu và sự đồng hành của gia đình, cộng đồng", bác sĩ Dung nói.
