Bộ Y tế vừa công bố dự thảo thông tư quy định danh mục các bệnh được thông báo và tiết lộ giới tính thai nhi phục vụ mục đích chẩn đoán và điều trị, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2026. Đây là văn bản hướng dẫn chi tiết khoản 3 Điều 6 của Bộ Y tế về các trường hợp ngoại lệ được phép xác định giới tính thai nhi vì lý do y khoa.
Mục đích y tế, không phải nhu cầu cá nhân
Theo dự thảo, việc xác định giới tính thai nhi chỉ được thực hiện khi cần thiết cho chẩn đoán các bệnh lý di truyền có biểu hiện khác nhau giữa nam và nữ, hoặc liên quan trực tiếp đến nhiễm sắc thể giới tính. Bộ Y tế nhấn mạnh đây không phải hoạt động tiết lộ giới tính theo nhu cầu cá nhân, mà nhằm hỗ trợ tiên lượng, điều trị và xử trí trước sinh.
Danh mục 137 bệnh và hội chứng
Danh mục kèm theo thông tư bao gồm 137 bệnh và hội chứng, phần lớn là các bệnh di truyền hiếm gặp, rối loạn phát triển giới tính hoặc bất thường nhiễm sắc thể giới tính. Trong đó có nhiều bệnh lý nặng như thiếu hụt yếu tố VIII di truyền (Hemophilia A), thiếu hụt yếu tố IX di truyền (Hemophilia B), hội chứng Turner, hội chứng Klinefelter, hội chứng Rett, bệnh xương thủy tinh, loạn dưỡng cơ, hội chứng Fragile X hay bệnh da vẩy cá liên quan nhiễm sắc thể X. Phụ nữ mang thai sẽ được tiết lộ giới tính thai nhi trong các trường hợp này.
Một số bệnh chỉ gặp hoặc biểu hiện nặng hơn ở nam giới do liên quan đến nhiễm sắc thể X, nên việc biết giới tính thai nhi giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ mắc bệnh, tư vấn di truyền và đưa ra hướng theo dõi phù hợp. Với các rối loạn phát triển giới tính, thông tin này còn hỗ trợ xác định bất thường nhiễm sắc thể, tuyến sinh dục hoặc cơ quan sinh dục ngay từ giai đoạn bào thai.
Quy định chặt chẽ về trách nhiệm
Dự thảo cũng lần đầu định nghĩa rõ “bệnh liên quan đến giới tính phục vụ chẩn đoán và điều trị” là các bệnh, tật, hội chứng di truyền hoặc bẩm sinh có liên quan đến nhiễm sắc thể giới tính hoặc gen ảnh hưởng quá trình xác định và phát triển giới tính. Ngoài ra, văn bản quy định cơ sở khám chữa bệnh phải tư vấn trước và sau xét nghiệm cho thai phụ về phạm vi, ý nghĩa và giới hạn của kỹ thuật. Người đứng đầu cơ sở y tế sẽ chịu trách nhiệm nếu để xảy ra việc tiết lộ giới tính thai nhi không vì mục đích chẩn đoán, điều trị hoặc ngoài phạm vi danh mục cho phép.
Bộ Y tế cũng lưu ý trường hợp kỹ thuật sàng lọc không phát hiện được bệnh do giới hạn chuyên môn, không có yếu tố nguy cơ hoặc xuất hiện biến thể gen mới thì không bị xem là vi phạm quy định chuyên môn. Theo dự thảo, Cục Dân số sẽ là đơn vị chủ trì triển khai, rà soát và cập nhật danh mục định kỳ hai năm một lần hoặc khi có thay đổi về chuyên môn, kỹ thuật và pháp lý.
Xử phạt nghiêm các hành vi vi phạm
Từ ngày 15 tháng 5, các hành vi vi phạm liên quan đến lựa chọn giới tính thai nhi sẽ bị xử phạt tới 30 triệu đồng theo Nghị định số 90/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế. Cụ thể, hành vi đe dọa dùng vũ lực hoặc uy hiếp tinh thần để ép buộc người khác áp dụng các phương pháp nhằm có được giới tính thai nhi theo ý muốn bị phạt từ 7 đến 15 triệu đồng. Trường hợp dùng vũ lực để ép buộc, mức phạt tăng lên 15 đến 20 triệu đồng.
Mức phạt từ 20 đến 25 triệu đồng được áp dụng đối với các hành vi chỉ định, hướng dẫn sử dụng hoặc cung cấp thuốc, chế phẩm tác động đến quá trình thụ thai nhằm lựa chọn giới tính thai nhi; nghiên cứu các phương pháp lựa chọn giới tính thai nhi trái quy định pháp luật. Ngoài phạt tiền, cơ sở vi phạm có thể bị đình chỉ hoạt động từ 1 đến 3 tháng, đồng thời người hành nghề bị tước quyền sử dụng giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề trong thời gian tương ứng.
Đối với hành vi liên quan đến việc loại bỏ thai nhi vì lý do lựa chọn giới tính, mức phạt từ 7 đến 10 triệu đồng áp dụng với hành vi dụ dỗ, lôi kéo người mang thai phá thai. Hành vi uy hiếp tinh thần để ép buộc phá thai bị phạt 10 đến 15 triệu đồng; dùng vũ lực ép buộc phá thai bị phạt 15 đến 20 triệu đồng. Người cung cấp hóa chất, thuốc để loại bỏ thai nhi khi biết rõ mục đích lựa chọn giới tính sẽ bị phạt 20 đến 25 triệu đồng. Đặc biệt, hành vi thực hiện phá thai khi biết rõ người mang thai muốn loại bỏ thai nhi vì lý do lựa chọn giới tính bị phạt nặng nhất, từ 25 đến 30 triệu đồng.
Ngoài ra, cá nhân, cơ sở vi phạm còn có thể bị tước quyền sử dụng giấy phép hoạt động, giấy phép hành nghề hoặc chứng chỉ hành nghề từ 3 đến 12 tháng tùy mức độ vi phạm.
