Hành Trình Xanh Của Xe Thư Viện Lưu Động: Gieo Mầm Tri Thức Khắp Mọi Miền
Trong những năm gần đây, hệ thống xe thư viện lưu động đã trở thành một hành trình xanh đầy ý nghĩa, mở ra cánh cửa tri thức cho văn hóa đọc. Những chuyến xe này không ngại vượt qua đèo cao, suối sâu, len lỏi đến từng bản làng hẻo lánh, các khu công nghiệp sầm uất, và những điểm trường xa xôi trung tâm, với mục tiêu gieo những mầm chữ bền bỉ trong lòng cộng đồng. Sự phát triển này ngày càng tăng cường mức độ "phủ sóng", mang lại ánh sáng tri thức đến mọi ngóc ngách của đất nước.
Khởi Đầu Khiêm Tốn Và Sự Phát Triển Vượt Bậc
Quay ngược thời gian về những năm đầu, khi mô hình thư viện lưu động còn là một khái niệm mới mẻ, những chuyến xe chở đầy sách đã lăn bánh trong điều kiện thiếu thốn trăm bề. Đường sá gập ghềnh, phương tiện chưa được trang bị hiện đại, và sách báo còn hạn chế cả về số lượng lẫn chủng loại. Tuy nhiên, khát vọng đưa tri thức đến với vùng sâu, vùng xa đã thôi thúc những người làm công tác thư viện bền bỉ lên đường, không quản ngại khó khăn.
Khi đó, mỗi chuyến đi chủ yếu dựa vào những thùng sách được sắp xếp thủ công, cùng vài buổi giới thiệu sách được tổ chức ngay dưới mái hiên trường học hoặc trong nhà văn hóa thôn bản. Những bước đi âm thầm ấy đã đặt nền móng vững chắc cho một phương thức phục vụ mới, để rồi ngày nay, thư viện lưu động không chỉ dừng lại ở sách in mà còn tích hợp công nghệ số, trở thành nhịp cầu rút ngắn khoảng cách tri thức giữa cộng đồng và thế giới bên ngoài.
Niềm Vui Và Sự Hào Hứng Của Trẻ Em Vùng Cao
Giữa sân trường còn đẫm sương vùng cao, khoảnh khắc cánh cửa xe thư viện bật mở luôn là giây phút được mong chờ nhất. Các em học sinh ban đầu còn rụt rè, nép sau lưng bạn bè, nhưng chỉ sau vài phút, họ đã say sưa lật giở từng trang truyện tranh rực rỡ sắc màu. Từng nhóm ngồi bên hiên lớp học, chăm chú đọc sách đến quên cả giờ ra chơi, tạo nên một không gian học tập sống động và đầy cảm hứng.
Tại các điểm trường vùng đồng bào Vân Kiều, Pa Cô ở Quảng Trị, bên cạnh niềm vui đến từ những trang sách mới, học sinh còn có cơ hội trải nghiệm trên máy tính thông qua dự án “Ánh sáng tri thức”. Những ngón tay còn lóng ngóng gõ bàn phím, chuỗi tiếng cười bật lên khi lần đầu xem đoạn phim tư liệu thú vị hoặc thử sức với bài trắc nghiệm trực tuyến. Mỗi chuyến xe dừng bánh đều mang đến một ngày hội với tuổi thơ, từ việc xếp hàng ngay ngắn chờ mượn sách, hào hứng tham gia đố vui, đến vẽ tranh về nhân vật yêu thích.
Thành Tựu Ấn Tượng Từ Các Địa Phương
Theo số liệu thống kê từ năm 2019 đến nay, Bảo tàng-Thư viện tỉnh Quảng Ngãi đã tổ chức hơn 165 chuyến xe lưu động, phục vụ gần 67.500 lượt bạn đọc, với hơn 73.000 lượt tài liệu được luân chuyển. Mỗi chuyến xe mang theo khoảng 2.500 cuốn sách, kết hợp với các hoạt động giao lưu, đố vui, vẽ tranh, và trò chơi công nghệ, giúp biến giờ đọc sách thành một trải nghiệm sống động và hấp dẫn.
Tại Quảng Trị, kể từ khi tiếp nhận Dự án “Xe ô-tô Thư viện lưu động đa phương tiện-Ánh sáng tri thức” vào năm 2019, Thư viện tỉnh này đã tổ chức trung bình gần 90 chuyến phục vụ mỗi năm tại các địa bàn miền núi và vùng đồng bào Vân Kiều, Pa Cô. Riêng trong năm 2025, 45 chuyến xe đã phục vụ 9.000 lượt người đọc, luân chuyển 27.500 lượt sách báo và 850 lượt truy cập máy tính, cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của mô hình này.
Ở Điện Biên, mô hình “Sách đi tìm bạn đọc” đã đưa xe thư viện đến các trường phổ thông dân tộc nội trú, đồn biên phòng, và cơ sở giáo dục vùng biên. Những chuyến xe không chỉ mang sách đến mà còn góp phần hình thành thói quen đọc, kỹ năng tự học, và tinh thần học tập suốt đời cho học sinh, tạo nền tảng tri thức vững chắc cho tương lai.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, Thư viện Khoa học Tổng hợp đã triển khai mô hình xe thư viện số lưu động từ năm 2007, hiện có 8 xe chuyên dụng phục vụ học sinh, công nhân, người khiếm thị tại vùng ven, khu công nghiệp, và các sự kiện văn hóa lớn. Sự kết hợp giữa sách in và thư viện điện tử, cùng với máy tính xách tay, nội dung STEM, và việc cấp thẻ đọc miễn phí, đã giúp xóa nhòa khoảng cách địa lý trong việc tiếp cận tri thức.
Thách Thức Và Cơ Hội Trong Hành Trình Xanh
Dù đạt được nhiều thành tựu, hành trình xanh của những chuyến xe thư viện lưu động vẫn đối mặt với không ít thách thức. Vấn đề kinh phí là một trong những yếu tố cốt lõi, quyết định sự duy trì và mở rộng hoạt động. Phần lớn xe thư viện lưu động hiện nay được đầu tư từ ngân sách nhà nước hoặc các dự án hỗ trợ ban đầu, nhưng chi phí vận hành thường xuyên như xăng dầu, bảo dưỡng xe, thay thế thiết bị, bổ sung sách mới, và nâng cấp phần mềm vẫn là áp lực lớn đối với các thư viện địa phương.
Bên cạnh đó, nguồn tài nguyên thông tin cũng đòi hỏi sự đổi mới liên tục. Bạn đọc ngày nay, đặc biệt là thế hệ học sinh sinh ra trong thời đại công nghệ, cần được tiếp cận với sách khoa học, công nghệ, ngoại ngữ, kỹ năng số, và tài liệu tham khảo phục vụ học tập theo chương trình mới. Điều này yêu cầu các dự án phải thường xuyên cập nhật và chọn lọc đầu sách phù hợp, để duy trì sức hút lâu dài.
Một thách thức khác là việc duy trì thói quen đọc bền vững sau mỗi chuyến xe rời đi. Thư viện lưu động có tính chất định kỳ, và nếu không có sự phối hợp chặt chẽ với nhà trường, chính quyền cơ sở, và các tổ chức đoàn thể để xây dựng “tủ sách vệ tinh”, câu lạc bộ đọc sách, hoặc phong trào kể chuyện theo sách, thì hiệu ứng lan tỏa có thể bị gián đoạn.
Định Hướng Tương Lai Và Sự Đồng Hành Của Cộng Đồng
Theo Cục trưởng Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện, Ninh Thị Thu Hương, thành công lớn nhất của mô hình này chính là ở sự thay đổi nhận thức trong cộng đồng. Khi trẻ em háo hức chờ ngày xe sách đến, phụ huynh và thầy cô chủ động phối hợp xây dựng tủ sách tại chỗ, và chính quyền địa phương xem việc phát triển văn hóa đọc là một phần trong chiến lược phát triển bền vững, đó mới là dấu hiệu của một nền tảng tri thức đang được bồi đắp vững chắc.
Để vượt qua những thách thức, cần có sự vào cuộc đồng bộ của ngành văn hóa, giáo dục, chính quyền địa phương, và toàn xã hội. Việc gắn hoạt động thư viện lưu động với các chương trình, đề án phát triển văn hóa đọc định hướng đến năm 2030 là bước đi quan trọng, tạo hành lang pháp lý và nguồn lực ổn định. Đồng thời, tăng cường xã hội hóa, huy động sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức, và cá nhân sẽ giúp mở rộng quy mô và hiệu quả của mô hình này.
Trên hết, yếu tố quyết định vẫn là con người. Mọi thách thức đều mở ra cơ hội đổi mới, và hành trình xanh hoàn toàn có thể trở thành hành trình vượt qua rào cản nguồn lực và tư duy. Để những chuyến xe tiếp tục lăn bánh bền bỉ, cần những chính sách đầu tư dài hạn, chương trình đào tạo cán bộ thư viện theo hướng hiện đại, và mô hình hợp tác công - tư linh hoạt. Và quan trọng nhất, cần giữ vững niềm tin rằng đầu tư cho văn hóa đọc chính là đầu tư cho một tương lai tươi sáng hơn.
