Gà trống ngậm hoa hồng: Biểu tượng không thể thiếu trong mâm cúng giao thừa
Trong không khí rộn ràng của những ngày cuối năm, hình ảnh gà trống ngậm hoa hồng đỏ thắm trên mâm cúng giao thừa đã trở thành một nét đẹp văn hóa truyền thống của người Việt. Nhà báo Vĩnh Quyên, nguyên Phó tổng giám đốc kênh Truyền hình Quốc hội và là admin của nhóm "Hà thành hương xưa vị cũ" với gần 24.000 thành viên, chia sẻ rằng đây là một phong tục lâu đời, được lưu giữ và phát huy qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, nhiều người vẫn thắc mắc: tại sao dù mỗi năm ứng với một linh vật trong 12 con giáp, như Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, thì gà trống vẫn luôn được ưu tiên có mặt trong mâm cơm cúng? Và lý do gì khiến hoa hồng đỏ, chứ không phải loài hoa khác, được chọn để gà trống ngậm trong nghi lễ trang trọng này?
Nguồn gốc sâu xa từ tập quán và truyền thuyết
Theo nhà báo Vĩnh Quyên, sau khi tìm hiểu và tham khảo từ nhiều nguồn, sự lựa chọn gà trống và hoa hồng không phải ngẫu nhiên mà bắt nguồn từ những quan niệm có chủ ý, phản ánh tín ngưỡng và triết lý sống của người xưa.
- Gắn liền với nền nông nghiệp: Trong đời sống nông nghiệp, mặt trời đóng vai trò then chốt, báo hiệu ngày mới và thúc đẩy cây cối phát triển. Gà trống, với tiếng gáy vang dội vào lúc bình minh, được coi là sứ giả đánh thức mặt trời, mang lại điềm lành và sự chuyển vần của thời gian.
- Truyền thuyết dân gian: Một câu chuyện lưu truyền kể rằng, thời xa xưa, khi mặt trời sợ hãi trốn biệt sau sự kiện bắn rơi chín mặt trời, trái đất chìm trong bóng tối và lạnh giá. Chính tiếng gáy của gà trống đã thu hút mặt trời trở lại, chiếu sáng cho nhân gian. Vì vậy, trong đêm giao thừa – thời khắc tối tăm nhất, người ta cúng gà trống với hy vọng đánh thức mặt trời, mang ánh sáng và ấm áp cho cả năm mới.
- Biểu tượng của năm đức tính quý: Gà trống được tôn vinh nhờ năm phẩm chất tốt đẹp: thần tử với mào đỏ oai vệ, chiến binh với cựa sắc, dũng cảm trong bảo vệ đàn, nhân hậu khi nhường nhịn thức ăn, và trung tín với tiếng gáy chính xác mỗi sớm mai.
- Đại diện cho tam sinh và tài lộc: Theo quan niệm cổ, gà trống tượng trưng cho trời, đất, nước, với đầu giống rồng, mình như công và đuôi tựa tôm. Hơn nữa, từ "kê" trong phiên âm Hán có nghĩa là vàng, khiến gà trống trở thành biểu tượng cầu mong sự sung túc, tài lộc dồi dào trong năm mới.
- Đảm bảo sự sinh sôi: Trong đàn gà, chỉ cần một đến hai con trống đã đủ để duy trì sự phát triển, thể hiện ý nghĩa của sự sinh sản và phồn thịnh.
- Ý nghĩa của hoa hồng đỏ: Hoa hồng nhung không chỉ tượng trưng cho mặt trời với sắc đỏ rực rỡ, mà còn là biểu tượng của tình yêu, chung thủy, chân thành và trung tín. Bông hoa tươi thắm, với cánh đỏ, lá xanh nõn, mang hương thơm ngào ngạt, gửi gắm ước vọng về hạnh phúc và may mắn.
Lựa chọn kỹ lưỡng và thị trường sôi động
Nhà báo Vĩnh Quyên nhấn mạnh, người xưa thường chọn gà trống choai, có mào đỏ, dáng vẻ khỏe khoắn và tiếng gáy dõng dạc, nhưng chưa từng đạp mái, để đảm bảo sự tinh khiết và trong sáng. Điều này không chỉ phản ánh sự cẩn trọng trong nghi lễ, mà còn thể hiện mong muốn về một khởi đầu thuần khiết cho năm mới.
Trên thực tế, nhu cầu mua sắm lễ vật cúng giao thừa luôn sôi động, đặc biệt tại các chợ truyền thống như chợ Hàng Bè ở Hà Nội. Vào ngày 23 tháng Chạp, thị trường tấp nập với người dân tìm mua gà lễ ngậm hoa hồng, có khi giá lên tới 800.000 đồng mỗi con. Sự chuẩn bị chu đáo này cho thấy tầm quan trọng của phong tục trong đời sống tinh thần, kết nối quá khứ với hiện tại qua những nghi thức ý nghĩa.
Như vậy, việc gà trống ngậm hoa hồng xuất hiện trong mâm cúng giao thừa không chỉ là một tập quán đơn thuần, mà còn là sự kết tinh của triết lý sống, tín ngưỡng dân gian và ước vọng về một năm mới an lành, thịnh vượng. Phong tục này tiếp tục được gìn giữ, như một minh chứng cho sự bền vững của văn hóa Việt qua bao thăng trầm thời gian.
