Tục Cúng Ông Công, Ông Táo: Nét Văn Hóa Chung Của Việt Nam Và Các Nước Châu Á
Không riêng Việt Nam, nhiều quốc gia châu Á cũng có tục cúng ông Công, ông Táo và duy trì những quan niệm dân gian qua hàng trăm, hàng nghìn thế hệ. Đây là một phần quan trọng trong đời sống tâm linh, phản ánh sự giao thoa văn hóa sâu sắc trong khu vực.
Việt Nam: Tín Ngưỡng Thờ Táo Quân Với Cá Chép Hóa Rồng
Theo sách 100 điều nên biết về phong tục Việt Nam, từ Táo là tiếng Hán đọc theo âm Hán Việt, có nghĩa là bếp. Tín ngưỡng xưa tin rằng bếp có thần gọi là Táo Quân, Táo Vương hoặc Táo Thần, khẩu ngữ còn gọi là Táo Công, sau này được đọc thành ông Táo. Hàng năm, vào ngày 23 tháng Chạp, các gia đình thường chuẩn bị lễ cúng tiễn ông Công, ông Táo lên chầu trời để báo cáo mọi việc tốt xấu của nhân gian.
Sách Việt Nam phong tục cho biết, người Việt quan niệm ba vị Thần Táo định đoạt phước đức cho gia đình, dựa trên việc làm đúng đạo lý của gia chủ và các thành viên. Bàn thờ thường đặt gần bếp, trên có bài vị thờ viết bằng chữ Hán. Lễ cúng thường có cá chép, vì người Việt tin rằng loài cá này có thể hóa rồng, giúp đưa ông Táo về trời một cách thuận lợi.
Trung Quốc: Thần Bếp Và Nghi Lễ Tiễn Đưa Đầy Màu Sắc
Trung Quốc cũng có tập tục tương tự, với ngày 23 tháng Chạp là thời điểm người dân làm lễ tiễn Thần Bếp (hay Vua Bếp) về trời. Trước đây, các gia đình chuẩn bị lễ vật dâng cúng, nay nhiều nơi chuyển sang nấu những món ngon để quây quần, thưởng thức. Theo tục lệ, vào ngày này, nhiều gia đình đốt tiền giấy làm lộ phí cho Thần Bếp.
Gian bếp của nhiều gia đình thường treo tranh Thần Bếp, vị thần được tin là vừa trông coi việc bếp núc, sinh hoạt gia đình, vừa giữ vai trò răn dạy đạo đức các thành viên. Dân gian Trung Quốc quan niệm Thần Bếp sẽ lên thiên đình báo cáo việc tốt - xấu của gia đình với Ngọc Hoàng để định thưởng phạt. Do đó, khi tiễn thần, người dân dâng đồ ngọt, nước sạch, đậu tương, thậm chí bôi đường lên miệng tượng thần với mong muốn thần nói điều hay cho gia chủ.
Đến đêm Giao thừa, Thần Bếp cùng các vị thần khác được tin là trở lại trần gian đón năm mới. Người dân làm lễ nghênh thần bằng cách hóa kiệu giấy, ngựa giấy, rót ba chén rượu tiễn đưa. Sau đó, mỗi gia đình tiếp tục nghi thức cúng tổ tiên, khép lại chuỗi nghi lễ truyền thống dịp năm mới.
Hàn Quốc: Jowangshin Và Tín Ngưỡng Ngàn Năm
Hàn Quốc có tục cúng Thần Bếp vào ngày 29/12 hàng năm. Trong tín ngưỡng của người dân nước này, Thần Bếp được gọi là Jowangshin - người luôn gắn liền với không gian sinh hoạt gia đình. Theo các tài liệu lịch sử, tín ngưỡng thờ Jowangshin đã tồn tại hàng nghìn năm, ít nhất từ thời Tiền Tam Quốc.
Sách Tam Quốc chí của Trung Quốc từng ghi nhận người Samhan của Hàn Quốc thờ một vị thần bếp trong khu vực phía tây của ngôi nhà. Ngày nay, dù không còn được thờ cúng rộng rãi, Jowangshin vẫn là một trong những vị thần quen thuộc nhất trong văn hóa Hàn Quốc. Trong nghi lễ dân gian, Jowangshin được xem là hiện thân trong bát nước đặt trên bàn thờ đất sét phía trên bếp, nơi mỗi sáng gia chủ thay nước và cầu may.
Dân gian tin rằng Jowangshin ghi chép mọi việc trong nhà để báo lên trời. Còn trong thần thoại Jeju và nhiều truyện nghi lễ khác, Jowangshin có thể trừng phạt những người bất kính nhưng cũng sẵn sàng giúp đỡ người thành tâm.
Singapore: Truyền Thống Của Cộng Đồng Người Hoa
Tại Singapore, tục thờ Táo Quân là truyền thống quan trọng của cộng đồng người Hoa, diễn ra vào ngày 23 hoặc 24 tháng Chạp âm lịch. Vào dịp này, các gia đình dâng lễ gồm bánh nian gao, trái cây sên, trà và đồ ngọt với mong muốn làm ngọt bản tấu trình của Táo Quân lên Ngọc Hoàng.
Theo quan niệm dân gian, Táo Quân sẽ về trời để báo cáo việc tốt - xấu của gia đình trong suốt một năm qua. Trong thời hiện đại, nhiều gia đình Singapore vẫn treo tranh hoặc đặt tượng Táo Quân trên bếp. Khi làm lễ cúng, một số người còn bôi mật ong lên miệng tượng thần để cầu Táo Quân nói điều hay. Sau khi được tiễn về trời trước thềm năm mới, Táo Quân sẽ được nghênh đón trở lại vào mùng 4 Tết âm lịch. Nghi lễ này cũng được xem là cách cầu chúc may mắn, bình an và tránh điều không thuận lợi trong năm mới.
Tục cúng ông Công, ông Táo không chỉ là một nghi lễ dân gian mà còn là minh chứng cho sự gắn kết văn hóa giữa các quốc gia châu Á. Dù có những khác biệt nhỏ trong cách thức thực hiện, nhưng tất cả đều hướng đến mong muốn về một cuộc sống an lành, hạnh phúc và thịnh vượng cho mỗi gia đình.
