Tranh thờ của người Dao, thường gọi là Tầu Kháng, là một hệ thống tranh vẽ các vị thần linh, tổ tiên và các nhân vật trong thế giới tâm linh, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Đạo giáo và tín ngưỡng nguyên thủy. Theo truyền thống và những kiêng kỵ của người Dao, tranh thờ chỉ được sử dụng trong các nghi lễ quan trọng như lễ cấp sắc (lễ trưởng thành), lễ tẩu sai (nghi lễ tạ ơn tổ tiên/cấp sắc bậc cao) và tang lễ (đưa đường chỉ lối cho linh hồn).
Không gian trưng bày tái tạo lễ Cấp sắc
Tại tầng 2 tòa nhà Trống Đồng, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, không gian trưng bày tái tạo lễ Cấp sắc của người Dao đỏ ở tỉnh Lào Cai đang mở ra cho công chúng một cách nhìn rộng hơn về di sản văn hóa. Giá trị của di sản không chỉ nằm ở tính cổ xưa hay sự quý hiếm của hiện vật, mà còn ở khả năng lưu giữ ký ức cộng đồng, kết nối các thế hệ và tạo nên cảm giác thuộc về của con người.
Tất cả nam giới Dao đến tuổi trưởng thành đều phải trải qua lễ cấp sắc. Người thụ lễ được cấp tờ sắc, như "giấy thông hành", để khi chết thì đem theo về quê cha đất tổ. Lễ cấp sắc còn nhằm trao cho người thụ lễ một "chứng chỉ" để hành nghề thầy cúng, một trong những nghề danh giá nhất của xã hội Dao truyền thống.
Nguồn gốc và kỹ thuật vẽ tranh thờ
Nguồn gốc của các bức tranh thờ hiện nay vẫn cho thấy nhiều lớp giao thoa văn hóa. Có ý kiến cho rằng, bộ tranh thờ này chịu ảnh hưởng từ nghệ thuật của Đạo giáo Trung Quốc; một số khác nhận thấy dấu ấn của dòng tranh dân gian miền xuôi, đặc biệt là tranh Hàng Trống ở Hà Nội. Cũng có khả năng chính người Dao là chủ thể trực tiếp sáng tạo và truyền dạy kỹ thuật vẽ tranh trong cộng đồng. Dù xuất phát từ đâu, các bức tranh này đã phản ánh quá trình tiếp biến văn hóa linh hoạt của người Dao đỏ trong lịch sử.
Những gam màu được tạo từ thảo mộc như đỏ son, vàng nghệ, xanh lá, trắng vôi… cùng bố cục và đường nét giản dị tạo nên một ngôn ngữ tạo hình mang tính biểu tượng cao. Tranh thờ chỉ trở thành hiện vật thiêng sau khi nó được thực hiện nghi lễ “hô thần nhập tranh” do các pháp sư thực hiện. Điều này cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa nghệ thuật dân gian và đời sống tín ngưỡng tâm linh hòa quyện vào nhau trên mỗi bức tranh gắn với từng vị thánh thần theo quan niệm của họ.
Theo tư liệu Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, bộ tranh thờ được vẽ trên giấy dó, mỗi bức có kích thước khoảng 40cm x 80cm. Kỹ thuật vẽ tranh thờ của người Dao là nghệ thuật đặc sắc và không phải ai cũng vẽ được. Có những bức tranh thể hiện tới 30 gương mặt với biểu cảm đa dạng, sinh động. Người vẽ tranh cũng phải tuân thủ những nguyên tắc, luật lệ nhất định, nên việc hoàn thành một bộ tranh thường mất khoảng vài tháng đến 1 năm. Do đó, giá của mỗi bộ tranh thờ lên tới hàng chục triệu đồng nên không phải gia đình nào cũng có điều kiện có được một bộ tranh thờ theo đúng cách vẽ truyền thống. Đây cũng là một trong những lý do số lượng tranh thờ hiện nay không còn nhiều.
Vai trò của tranh thờ trong tín ngưỡng người Dao
Trong tín ngưỡng của người Dao, tranh thờ đóng vai trò rất quan trọng, thể hiện quan niệm nhân sinh qua các hoạt động của con người và thần linh được miêu tả qua những nét vẽ. Cũng như các nghi lễ khác, lễ cấp sắc cũng được thực hiện theo nghi thức được quy định trải qua nhiều đời. Sau khi các thầy Tào thắp hương, thổi tù và gọi mời thần linh về, các hộp đựng tranh mới được mở ra, các bức tranh được treo trang trọng lên 3 mặt tường nhà.
Các đạo cụ hành lễ Cấp sắc của người Dao đỏ được trưng bày tại không gian trưng bày tái tạo lễ Cấp sắc. Người đàn ông muốn được cấp sắc, phải học chữ Hán và chữ Nôm Dao để đọc sách cúng, học cách thức tiến hành các lễ cúng và phải thực hiện một số điều cấm kỵ nhằm tránh bị ô uế. Trong ảnh là một cuốn sách cúng của người Dao đỏ được trưng bày tại không gian trưng bày tái tạo lễ cấp sắc.
Trang phục và các pháp khí (hay đạo cụ hành lễ) cũng được trưng bày. Có 3 bậc cấp sắc từ thấp lên cao: 3 đèn (quá tăng), 7 đèn và 12 đèn (đều là tẩu sai). Tương ứng với số đèn là số âm binh: 36, 72 và 120, để người trở thành thầy cúng sai khiến mỗi khi hành lễ. Lễ cấp sắc kéo dài 3 ngày đêm, gồm rất nhiều lễ thức, thể hiện sự kết hợp giữa các yếu tố Đạo giáo, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Dao. Trong đó, quan trọng nhất là lễ trao đèn cùng với đạo sắc và âm binh cho người thụ lễ.
Đây là nghi lễ Cấp sắc dành riêng cho nam giới nên phụ nữ không tham gia phụ tá hay giúp việc bày biện đồ lễ mà họ ngồi trong buồng, thể hiện sự phân định không gian thiêng mang tính biểu tượng về giới đã tồn tại từ lâu trong tín ngưỡng của người Dao. Vì vậy, lễ cấp sắc không chỉ gắn với một cá nhân mà còn là dịp tái khẳng định trật tự xã hội, các chuẩn mực đạo đức và sự gắn kết cộng đồng. Qua đó có thể thấy, niềm tin của người Dao vào sự bảo hộ của các vị thánh thần, tổ tiên và sự ghi nhận của cộng đồng nhằm tiếp nối các giá trị văn hóa truyền thống qua nhiều thế hệ.
Giá trị văn hóa và giáo dục
Một màn hình trình chiếu nghi lễ cấp sắc đầy đủ của người Dao đỏ giúp khách tham quan tường tận hơn về nét văn hóa đặc sắc của người Dao đỏ ở Việt Nam. Không chỉ phục vụ các hoạt động tín ngưỡng, những bức tranh còn phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và hệ thống thần linh trong quan niệm của người Dao. Đây cũng là nguồn tư liệu văn hóa quý giá, giúp công chúng hiểu rõ hơn đời sống tinh thần và những giá trị truyền thống được cộng đồng người Dao gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Thông tin trong bài được tham khảo từ các tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.
