Hành trình mười năm trở về Ithaca của vua Odysseus trong sử thi Odyssey không chỉ là câu chuyện vĩ đại nhất của nhân loại mà còn là câu đố địa lý thách thức giới học giả suốt nhiều thế kỷ. Câu hỏi liệu các địa danh kỳ bí có thật hay chỉ là sản phẩm trí tưởng tượng đã chia rẽ sử học và bản đồ học thành nhiều luồng quan điểm đối lập.
Quan điểm cổ điển: Thần thoại thuần túy
Nhà bác học Hy Lạp Eratosthenes, người đầu tiên đo chu vi Trái Đất, thẳng thừng bác bỏ mọi nỗ lực tìm kiếm địa điểm trong sử thi. Ông châm biếm rằng chỉ có thể tìm thấy bối cảnh chuyến lang thang của Odysseus khi tìm ra người thợ đóng giày đã khâu chiếc túi đựng gió của thần Aeolus.
Học giả ủng hộ tính thực tế
Ngược lại, nhà sử học Polybius, sống sau Homer 600 năm, tin rằng sử thi là câu chuyện có thật pha thần thoại. Ông chỉ ra phương thức đánh cá ngoài khơi Scylla giống hoạt động thực tế tại Sicily, khẳng định quái vật Scylla nằm ngoài khơi vùng đất này. Triết gia kiêm địa lý Strabo cũng ghi nhận điểm tương đồng giữa mô tả của Homer với cuộc sống của phụ nữ Samnitae trên đảo ngoài khơi sông Liger trong bộ sách Geographica.
Bản đồ cổ đại: Ranh giới mờ nhạt
Trong thời cổ đại, ranh giới thần thoại và thực tế thường bị xóa nhòa trên bản đồ. Nhà toán học Ptolemy khi lập bản đồ thế giới năm 150 trước Công nguyên đã đưa các địa danh từ sử thi Homer như vùng đất Lotophagitis ở châu Phi hay vương quốc Aeaea dưới tên Circaeum Promontorium. Tuy nhiên, sự khác biệt về phép chiếu và cách tính chu vi Trái Đất khiến việc đối chiếu tọa độ lên bản đồ hiện đại vô cùng nan giải.
Nỗ lực đầu tiên của Abraham Ortelius
Cuối thế kỷ 16, nhà bản đồ học người Hà Lan Abraham Ortelius thực hiện nỗ lực toàn diện đầu tiên để hình ảnh hóa chuyến đi của Odysseus trong tập bản đồ Theatrum Orbis Terrarum. Để giải quyết việc Homer mô tả hòn đảo của nàng Calypso nằm phía tây Corfu nhưng thực tế không có đảo nào ở đó, Ortelius tự vẽ ra một hòn đảo hư cấu, sau đó xuất hiện liên tục trên các bản đồ suốt thế kỷ 19 và 20.
Nghiên cứu hiện đại: Victor Bérard và giả thuyết mới
Năm 1912, nhà du hành người Pháp Victor Bérard đi lại con đường của Odysseus, giả thuyết rằng Homer lấy cảm hứng từ bản đồ chỉ dẫn đi biển bằng sao của người Phoenicia. Ông định vị đảo Calypso gần Gibraltar, vùng đất ăn quả sen tại đảo Djerba ngoài khơi Tunisia, và quê hương Cyclopes là vùng Posillipo ở Naples.
Tranh cãi về vị trí Ithaca
Cuộc tranh luận gay gắt nhất xoay quanh vị trí thực sự của Ithaca. Phần lớn học giả tin rằng đảo Ithaki ở biển Ionian là quê hương của Odysseus, nhưng địa hình nhiều núi mâu thuẫn với mô tả 'nằm ở vùng trũng' của Homer. Mới đây, các nhà nghiên cứu từ Đại học Cambridge và Đại học Aberdeen đề xuất giả thuyết đột phá: Ithaca có thể không phải đảo độc lập mà là một vùng đất thuộc đảo lớn hơn. Phát hiện hướng sự chú ý đến bán đảo Paliki trên đảo Kefalonia, nơi khai quật khảo cổ chứng minh từng là trung tâm dân cư lớn thời kỳ đồ đồng.
Dù các địa danh trong Odyssey có thể là hư cấu, cuộc tìm kiếm chúng vẫn chưa dừng lại. Qua lăng kính người xưa, địa lý không chỉ là số đo khô khan mà là thế giới đầy nguy hiểm và bí ẩn, nơi con người đối mặt với nỗi sợ nguyên thủy để tìm đường trở về nơi thuộc về.
