Phát hiện độc đáo: Trang sức Đông Sơn với tượng cóc 'cậu ông trời'
Câu ca dao quen thuộc "Con cóc là cậu ông trời, nếu ai đánh nó thì trời đánh cho" từ lâu đã in sâu trong tâm thức dân gian Việt Nam. Các nhà nghiên cứu nhất trí rằng câu này bắt nguồn từ thần thoại "Cóc kiện trời", phản ánh quan niệm cổ xưa coi cóc là biểu tượng liên quan đến mưa. Khi cóc nghiến răng, người ta tin đó là dấu hiệu trời sắp mưa, nên gọi cóc là "cậu ông trời" để thể hiện sự tôn kính, xem cóc như đại diện cho mưa thuận gió hòa, mang lại mùa màng tươi tốt và đời sống ấm no.
Mối liên hệ giữa ca dao và trống đồng Đông Sơn
Điều thú vị là trong khảo cổ học, nhiều học giả đã chỉ ra sự liên kết giữa câu ca dao này và trống đồng của nền văn hóa Đông Sơn. Cụ thể, các khối tượng cóc trên mặt trống đồng thuộc nhóm C (Đông Sơn muộn) được giải thích như tín hiệu của thần mưa, dựa trên sự suy tôn dân gian. Các ấn phẩm như "Dong Son drums in Viet Nam" (1990) và "Trống đồng Thanh Hóa" (2013) cũng dựa vào hình tượng cóc để đề xuất rằng chức năng của trống đồng có thể là để cầu mưa.
Hai hiện vật trang sức mới được công bố
Gần đây, trên mạng xã hội, hai nhà sưu tập Lê Gia Mai và Hà My Đồ Cổ đã đăng tải hình ảnh về hai hiện vật được cho là mặt khóa thắt lưng trang trí tượng cóc thuộc văn hóa Đông Sơn. Với chuyên môn khảo cổ, tác giả nhận định ngay đây là đồ Đông Sơn "xịn". Qua trao đổi, các hiện vật này được tìm thấy ở Thanh Hóa, với chiều dài lần lượt là 11 cm và 12,5 cm. Về niên đại, sự xuất hiện của cóc ở đây tương tự như trên trống đồng nhóm C, thuộc giai đoạn Đông Sơn muộn. Như vậy, ngoài trống đồng, giờ đây chúng ta có thêm một loại hình trang sức liên quan đến câu ca dao nổi tiếng.
Tác giả nhấn mạnh đây là vấn đề rất thú vị, dường như một sự thật trong văn hóa Đông Sơn đã được mã hóa qua ca dao. Đồng thời, cần đặt lại câu hỏi về chức năng thực sự của trống đồng: liệu có phải để cầu mưa hay không?
Đặc điểm độc đáo của mặt khóa thắt lưng
Qua xem xét, hai hiện vật của các nhà sưu tập có điểm tương đồng: đều có một con cóc ngồi trên một hình tròn khắc các đường xoáy tròn, với hai bên có khoen hoặc móc để kết nối. Về cấu trúc, chúng rất giống với các mặt khóa thắt lưng Đông Sơn đang lưu giữ tại các bảo tàng trong và ngoài nước.
Tuy nhiên, điểm độc đáo đáng chú ý là thay vì trang trí bằng hình mặt trời hay tượng rùa, cá sấu như các hiện vật trước đây, hai mặt khóa này lại có tượng cóc ngồi trên các vòng xoáy tròn. Các vòng xoáy này, theo tác giả, là biểu tượng của mặt trời (hoa cúc cách điệu). Xét về tư tưởng nghệ thuật tạo hình và trật tự trên dưới, rõ ràng nghệ nhân Đông Sơn đã biểu đạt cóc ở trên biểu tượng mặt trời. Phải chăng, đây chính là cách gọi "Cậu ông trời" mà dân gian đã suy tôn?
Ý nghĩa và thách thức giả thuyết cầu mưa
Từ phát hiện này, tác giả cho rằng có thể xem các tượng cóc trên mặt trống nhóm C cũng cùng chung tư tưởng biểu đạt như trên trang sức. Trên thực tế, dù cóc được thể hiện cao hơn mặt bằng trang trí trên trống nhóm C, chúng chỉ được đặt ở vị trí vòng ngoài rìa mặt trống, tức là ở hình thức chầu thần mặt trời, nhưng lại ở vòng ngoài cùng.
Trở lại vấn đề một số nhà nghiên cứu dựa vào hình tượng cóc để cho rằng chức năng trống đồng là cầu mưa, với phát hiện trang sức trang trí tượng cóc, rõ ràng chúng ta không thể coi đó là trang sức cầu mưa. Thay vào đó, hình thức suy tôn có vẻ hợp lý hơn.
Kết luận và câu hỏi mở
Tóm lại, việc phát hiện cóc trên trang sức Đông Sơn, dù là lần đầu tiên được biết đến, đã mang lại góc nhìn mới. Sự xuất hiện độc đáo này phần nào "chống lại" nhận định về chức năng trống đồng được cho là để cầu mưa. Một vấn đề nữa được đặt ra: Tại sao sự suy tôn cóc lại phổ biến ở thời Đông Sơn muộn? Phải chăng thời kỳ này đã xảy ra những trận hạn hán lớn, gây thiệt hại nghiêm trọng cho người dân, dẫn đến việc tôn vinh cóc như một biểu tượng của hy vọng và sự bảo vệ?
