Kể từ ngày 1/7/2026, quy định mới về cách tính tiền bản quyền âm nhạc đối với các cơ sở kinh doanh chính thức được áp dụng, ngay lập tức gây ra nhiều ý kiến trái chiều trong dư luận. Nhiều người cho rằng việc trả tiền cho âm nhạc là hợp lý vì đó là tài sản trí tuệ, nhưng không ít người băn khoăn: "Tôi đã trả tiền cho Spotify, YouTube Premium hay Apple Music rồi, tại sao còn phải đóng thêm tiền bản quyền?".
Nhầm lẫn phổ biến về phí thuê bao và quyền sử dụng thương mại
Theo các chuyên gia, việc đăng ký Spotify Premium, YouTube Premium hay các nền tảng nghe nhạc trực tuyến không đồng nghĩa với quyền phát nhạc trong không gian kinh doanh. Khoản phí thuê bao mà người dùng trả chỉ là chi phí cho quyền thưởng thức cá nhân. Khi âm nhạc được sử dụng trong quán cà phê, nhà hàng hay cửa hàng nhằm tạo trải nghiệm cho khách hàng, gia tăng sức hấp dẫn của dịch vụ và góp phần tạo doanh thu, việc sử dụng đó đã mang bản chất khai thác thương mại tài sản trí tuệ.
Như vậy, khách hàng bước vào quán cà phê không chỉ mua một ly đồ uống. Họ mua cảm giác thư giãn, không gian dễ chịu để đọc sách, gặp gỡ bạn bè – và âm nhạc là một phần không thể thiếu của trải nghiệm đó. Một ly cà phê có thể bán giá 60.000 đồng, nhưng bài hát phát trong quán lại bị xem là miễn phí.
Sự thay đổi trong nhận thức xã hội về quyền tác giả
Những tranh luận về bản quyền âm nhạc thực ra không mới. Chúng là sự tiếp nối của một câu chuyện đã kéo dài nhiều năm ở Việt Nam: xã hội đang dần học cách tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ sau thời gian dài quen với việc sử dụng âm nhạc miễn phí. Nhiều năm trước, khi nhắc đến bản quyền âm nhạc, không ít người cho rằng đó là khái niệm xa vời. Một bài hát được phát trên truyền hình, trong quán cà phê hay tại các sự kiện cộng đồng thường được xem là chuyện bình thường, ít ai tự hỏi người viết nên ca khúc ấy có được trả tiền hay không.
Tuy nhiên, xã hội đã thay đổi. Những vụ tranh chấp bản quyền ngày càng xuất hiện nhiều hơn, trong đó có vụ việc nhạc sĩ Giáng Son khởi kiện vì cho rằng tác phẩm của mình bị sử dụng khi chưa được sự đồng ý. Theo bà Vũ Thị Minh Huyền, chuyên gia về sở hữu trí tuệ, câu chuyện không chỉ dừng lại ở một vụ kiện dân sự giữa tác giả và đơn vị sử dụng tác phẩm. Nó phản ánh sự chuyển biến trong nhận thức xã hội: người sáng tạo đã bắt đầu chủ động bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình bằng công cụ pháp luật.
Âm nhạc là tài sản vô hình nhưng có giá trị thực
Ở góc độ nào đó, những vụ kiện như vậy không phải là dấu hiệu của sự căng thẳng mà là dấu hiệu của sự trưởng thành. Bởi trong một nền kinh tế sáng tạo phát triển, quyền tác giả không thể chỉ được tôn trọng bằng lời nói. Quyền ấy phải được bảo vệ bằng cơ chế pháp lý rõ ràng và bằng ý thức tuân thủ của những người sử dụng tác phẩm. Điều đáng suy ngẫm là chúng ta sẵn sàng trả tiền cho rất nhiều thứ hữu hình trong hoạt động kinh doanh: tiền thuê mặt bằng, tiền điện, tiền nước, tiền nhân viên hay tiền nguyên liệu đều được xem là chi phí đương nhiên. Nhưng khi nhắc đến tiền bản quyền âm nhạc, nhiều người lại cảm thấy đó là một khoản thu bất hợp lý.
Có lẽ bởi âm nhạc là sản phẩm đặc biệt. Người ta không cầm nắm được nó như một chiếc bàn hay một chiếc máy pha cà phê, nhưng không nhìn thấy không có nghĩa là không có giá trị. Đằng sau một ca khúc dài vài phút là những tháng ngày lao động sáng tạo, là trải nghiệm sống, là tri thức nghề nghiệp và cả cảm xúc của người nghệ sĩ. Chúng ta thưởng thức âm nhạc trong vài phút, nhưng người sáng tác có thể đã dành nhiều năm để tích lũy vốn sống cho những giai điệu ấy.
Trách nhiệm của cơ sở kinh doanh và lợi ích văn hóa lâu dài
Vì thế, câu chuyện bản quyền âm nhạc cuối cùng không chỉ là câu chuyện về tiền, đó còn là câu chuyện về sự tôn trọng. Tôn trọng công sức của người sáng tạo, tôn trọng các quy tắc của nền kinh tế tri thức và xa hơn, là tôn trọng những giá trị văn hóa mà chúng ta vẫn đang thụ hưởng mỗi ngày. Có thể một số chủ quán cà phê, nhà hàng sẽ phải tính toán thêm một khoản chi phí mới. Nhưng cũng giống như mọi chi phí hợp pháp khác trong hoạt động kinh doanh, đây là phần trách nhiệm đi kèm với quyền được khai thác giá trị từ tác phẩm của người khác.
Một xã hội văn minh không được đo bằng số lượng bài hát được phát mỗi ngày. Nó được đo bằng cách xã hội ấy đối xử với những người đã tạo ra các bài hát đó. Bởi vậy, thay vì chờ đến khi nhận được công văn nhắc nhở, bị xử phạt hay thậm chí vướng vào những vụ kiện tụng kéo dài, các cơ sở kinh doanh cần chủ động tìm hiểu và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bản quyền. Đó không chỉ là việc tuân thủ pháp luật, mà còn là cách thể hiện sự trân trọng đối với lao động sáng tạo - nền tảng quan trọng của một ngành công nghiệp văn hóa hiện đại. Đừng đợi đến khi bị kiện mới nghĩ đến bản quyền âm nhạc, bởi khi một ca khúc vang lên và giúp không gian kinh doanh trở nên hấp dẫn hơn, giá trị của nó đã được tạo ra từ rất lâu trước đó - từ những đêm thức trắng, những trải nghiệm cuộc đời và cả niềm đam mê của người nghệ sĩ. Và những giá trị ấy xứng đáng được ghi nhận bằng nhiều hơn những lời khen.
