Ngày 29/5, Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Hội nghị thực trạng và giải pháp xây dựng và phát triển hệ thống bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh. Trong thời gian qua, hệ thống bảo tàng thành phố đã nỗ lực khắc phục khó khăn, từng bước đổi mới công nghệ, thay đổi cách trưng bày, không ngừng nghiên cứu, sưu tầm, tăng cường công tác thống kê, bảo quản hiện vật. Bên cạnh đó, các bảo tàng còn thực hiện tốt chức năng giáo dục, truyền thông phục vụ nhu cầu cơ bản của công chúng.
Theo báo cáo của Sở Văn hóa và Thể thao thành phố, trên địa bàn hiện có 25 bảo tàng, trong đó 13 bảo tàng công lập (9 bảo tàng trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao, 5 bảo tàng trực thuộc bộ, ngành trung ương) và 11 bảo tàng ngoài công lập. Thành phố hiện lưu giữ 692.626 hiện vật, tài liệu (296.665 hiện vật gốc) và 25 Bảo vật quốc gia (22 bảo vật tại bảo tàng công lập, 3 bảo vật tại bảo tàng ngoài công lập và sưu tập tư nhân).
Trong 5 năm gần đây, hệ thống bảo tàng thành phố đã phục vụ 13,5 triệu lượt khách, trong đó gần 4 triệu lượt khách quốc tế. Công tác sưu tầm hiện vật có nhiều biến đổi sâu sắc, được định hướng rõ ràng, các bảo tàng tích cực chủ động tìm kiếm hiện vật trong và ngoài nước. Giai đoạn 2021-2025, các bảo tàng sưu tầm được 18.430 hiện vật, tài liệu, hình ảnh. Ủy ban nhân dân thành phố hằng năm phê duyệt chủ trương, bố trí kinh phí cho hoạt động sưu tầm hiện vật là 10 tỷ đồng.
Công tác trưng bày, triển lãm ngày càng tạo được sức hấp dẫn và dấu ấn riêng, các chuyên đề đáp ứng nhiều đối tượng khác nhau. Hằng năm, các bảo tàng thực hiện 60 cuộc trưng bày chuyên đề tại bảo tàng và 200 cuộc trưng bày lưu động. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao, dù đạt thành tích nổi bật, thành phố cần tập trung hơn nữa để tạo sự bứt phá, phát triển bảo tàng bền vững.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, nhận xét: dù có nhiều bảo tàng, đa dạng về chủ đề nhưng chưa thực sự hấp dẫn công chúng, còn trùng lặp loại hình hiện vật, nội dung và hình thức trưng bày đơn điệu, không gian phân tán, thiếu kết nối. Các bảo tàng vận hành theo mô hình truyền thống “khép kín”, thiên về trưng bày hiện vật hơn là kể chuyện và diễn giải, dẫn đến sự rời rạc trong tái hiện lịch sử.
Bà Nguyễn Thị Hậu nhấn mạnh: “Một thành phố có nhiều bảo tàng nhưng chưa có bảo tàng nào thể hiện toàn bộ quá trình lịch sử và diện mạo văn hóa của thành phố với tư cách đô thị ra đời sớm và phát triển nhanh nhất nước. Bảo tàng Thành phố còn trưng bày khá giống bảo tàng nhiều tỉnh thành, chưa thấy được đặc trưng cơ bản nhất, tính chất trung tâm của đô thị Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh từ khởi lập đến nay”.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Tú Anh, Khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), cho rằng hệ thống bảo tàng vẫn đối mặt với nhiều hạn chế về cấu trúc và vận hành, làm giảm khả năng đổi mới và hội nhập quốc tế. Thách thức nổi bật là sự phụ thuộc vào phương thức trưng bày truyền thống, thiên về trình bày tĩnh và nặng về văn bản, thay vì trải nghiệm tương tác hoặc nhập vai. Trong bối cảnh bảo tàng học đương đại đề cao sự tham gia của công chúng, những hạn chế này làm giảm kết nối với nhóm khán giả đa dạng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Phát biểu tại hội nghị, ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết ngành Văn hóa và Thể thao định hướng phát triển hệ thống bảo tàng theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, hội nhập quốc tế nhưng vẫn bảo đảm giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và đặc trưng lịch sử - văn hóa của thành phố. “Các bảo tàng cần xây dựng mô hình quản trị hiện đại, nâng cao năng lực tự chủ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển trong thời kỳ chuyển đổi số và công nghiệp hóa”, ông nhấn mạnh.
Ông Phạm Định Phong, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho rằng hệ thống bảo tàng thành phố cần chuyển mạnh tư duy hoạt động từ “quản lý hiện vật” sang “phục vụ công chúng”, từ “giới thiệu thông tin” sang “kể chuyện di sản”, từ “không gian tham quan” sang “không gian trải nghiệm và sáng tạo”. Ông nhấn mạnh: “Đây là xu thế cốt lõi của bảo tàng hiện đại trên thế giới hiện nay”.
