Tôn Sách chọn em trai kém xông pha: Quyết định giữ cơ nghiệp Giang Đông
Khi hầu hết người sáng lập thường tìm người giống mình để kế thừa, Tôn Sách – biệt danh Tiểu Bá Vương – đã làm ngược lại. Ông trao quyền cho em trai Tôn Quyền, người ít xông pha hơn, và quyết định đó giúp giữ vững cơ nghiệp Giang Đông thêm nửa thế kỷ. Tôn Sách dựng nghiệp gần như một mình, hành quân thần tốc, đánh đâu thắng đó, tính cách quyết liệt. Năm 200, ở tuổi 26, ông bị trọng thương trong một vụ ám sát do môn khách của kẻ thù cũ thực hiện, biết mình khó qua khỏi.
Quyết định kế vị khác thường: Trao ấn cho em, không phải con
Điều đáng chú ý là cách ông chọn người kế vị. Ông có con trai, nhưng không trao ấn tín cho con. Ông trao quyền cho em trai Tôn Quyền, khi đó mới 18 tuổi, kèm câu dặn dò được sử sách ghi lại: “Đem quân Giang Đông quyết chiến giữa trận tiền, tranh hùng thiên hạ, ngươi không bằng ta – nhưng cất nhắc người hiền, dùng người tài, khiến ai cũng hết lòng, để giữ vững Giang Đông, ta không bằng ngươi.” Ông còn dặn thêm: việc trong hỏi Trương Chiêu, việc ngoài hỏi Chu Du. Tôn Quyền sau đó giữ vững Giang Đông hơn năm mươi năm, cuối cùng xưng đế, lập nên nhà Đông Ngô – một trong ba thế lực thời Tam Quốc.
Hai loại năng lực: Dựng nghiệp và giữ nghiệp
Cái làm nên giá trị của quyết định này không phải việc Tôn Sách nhường ngôi cho em trai thay vì con trai – chuyện đó không hiếm trong các gia tộc quyền lực thời loạn. Cái hiếm là ông nhìn ra và gọi tên chính xác sự khác biệt giữa hai loại năng lực: năng lực dựng nghiệp cần sự quyết liệt, xông pha, ra quyết định tức thời trong hỗn loạn; năng lực giữ nghiệp cần sự điềm tĩnh, biết lắng nghe, biết dùng người giỏi hơn mình ở từng mảng việc cụ thể. Tôn Sách không chỉ nhận ra Tôn Quyền phù hợp với giai đoạn tiếp theo, mà còn công khai thừa nhận phần mình kém hơn em trai – một việc cực khó với người đã dựng nên cơ nghiệp bằng năng lực quân sự. Phần lớn người sáng lập, khi đã quen với việc năng lực của mình tạo ra thành công, rất khó chấp nhận rằng năng lực đó có thể không còn phù hợp ở chặng kế tiếp.
Vượt qua hai bản năng phổ biến khi chọn người kế thừa
Khi chọn người kế thừa, hai bản năng phổ biến nhất thường dẫn tổ chức đi sai hướng. Bản năng thứ nhất là chọn theo huyết thống hoặc thâm niên – con trai, hoặc người ở lâu nhất, bất kể năng lực có phù hợp với bài toán sắp tới hay không. Bản năng thứ hai là chọn người giống mình nhất, vì đó là kiểu năng lực dễ đánh giá và dễ tin tưởng nhất. Tôn Sách vượt qua cả hai: không chọn con trai, không chọn bản sao tính cách – Tôn Quyền nổi tiếng trầm tĩnh, thận trọng, gần như đối lập với anh trai. Đồng thời, ông không thả nổi một người 18 tuổi vào vị trí quyền lực rồi phó mặc cho may rủi. Ông cài sẵn một cấu trúc trợ lực rõ ràng: ai lo nội chính, ai lo quân sự, người kế vị chỉ cần biết hỏi đúng người vào đúng lúc. Đây là phần thường bị bỏ qua – chọn đúng người kế vị chỉ là nửa việc, nửa còn lại là thiết kế sẵn hệ thống đỡ cho người đó trong giai đoạn họ còn thiếu kinh nghiệm.
Bài học cho tổ chức hiện đại: Succession planning không phải tìm bản sao
Với các tổ chức đang đứng trước bài toán kế vị, dù là doanh nghiệp gia đình hay công ty do nhà sáng lập gây dựng, câu chuyện Tôn Sách gợi ra cách đặt câu hỏi khác hẳn thói quen thông thường. Thay vì hỏi “ai giống tôi nhất” hoặc “ai xứng đáng nhất theo thâm niên”, câu hỏi đúng nên là: giai đoạn tiếp theo của tổ chức cần kiểu năng lực nào, và ai trong số những người sẵn có phù hợp với kiểu năng lực đó, kể cả khi họ không giống mình chút nào. Điều thứ hai, nếu người được chọn còn thiếu kinh nghiệm ở một số mảng, trách nhiệm của người trao quyền không dừng lại ở việc trao ấn tín rồi rút lui. Cần chỉ rõ ai sẽ là điểm tựa cho từng loại quyết định, để người kế vị không phải một mình đối diện với những bài toán chưa từng va vấp. Trong thời đại mà phần lớn cuộc chuyển giao quyền lực ở Tam Quốc kết thúc bằng tranh đoạt, nghi kỵ hoặc sụp đổ, câu chuyện Giang Đông là một trong số ít trường hợp mọi thứ diễn ra đúng như người trao quyền mong muốn. Điều quyết định không phải Tôn Sách giỏi đến đâu khi còn sống, mà là việc ông đủ tỉnh táo để nhận ra: người giỏi nhất cho việc dựng nghiệp chưa chắc là người giỏi nhất để giữ nó.
