Nghi lễ Sơmă Kơcham: Cầu mong bình an và mùa màng bội thu
Thầy cúng từ nhà Rông tiến ra sân lễ, mở đầu nghi thức cầu mong thần linh phù hộ cho buôn làng bình yên, mùa màng tươi tốt. Vừa qua, tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, đồng bào Ba Na đến từ xã Kông Chro, tỉnh Gia Lai đã tái hiện nghi lễ Sơmă Kơcham - một trong những nghi lễ cộng đồng thiêng liêng và giàu bản sắc nhất của người Ba Na.
Không gian lễ hội trở nên sống động với tiếng chiêng ngân vang, điệu xoang uyển chuyển và những nghi thức truyền thống mang đậm dấu ấn văn hóa Tây Nguyên. Các cô gái thì giã gạo chuẩn bị làm mâm cỗ cúng.
Ý nghĩa của nghi lễ Sơmă Kơcham
Theo phong tục của người Ba Na, khi mùa rẫy bắt đầu xanh tốt, khi tiếng chim gọi bạn vang vọng giữa núi rừng, người Ba Na lại cùng nhau tổ chức lễ Sơmă Kơcham để cầu mong thần linh phù hộ cho buôn làng bình yên, gia đình hạnh phúc, mùa màng tốt tươi. Với cộng đồng Ba Na, đây không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng mà còn là dịp để buôn làng gặp gỡ, củng cố tình đoàn kết và gửi gắm lòng biết ơn tới tổ tiên.
Mâm cỗ gồm thịt heo, gà và rượu cần, lúa gạo được bày quanh cây nêu. Các già làng châm rượu cần lên mâm cỗ cúng. Người Ba Na quan niệm con người luôn sống trong sự kết nối với thế giới thần linh. Vì vậy, lễ cúng sân được xem như lời cầu nguyện gửi tới Yàng - đấng bảo hộ của buôn làng - để xua đi điều không may, đem lại sức khỏe, bình yên và sự sung túc.
Lễ vật và nghi thức chuẩn bị
Lễ vật dâng cúng mang đậm hơi thở núi rừng gồm heo, gà, rượu cần, lúa, gạo cùng nhiều sản vật địa phương. Mọi công đoạn đều được chuẩn bị chu đáo dưới sự chủ trì của già làng và thầy cúng. Khi tiếng trống nổi lên, thầy cúng bắt đầu cầu khấn tổ tiên và thần linh về chứng giám, phù hộ cho buôn làng một năm mới bình an, no đủ.
Dưới mái nhà Rông của buôn làng, người dân cùng nhau dựng cây nêu, giã gạo, chuẩn bị rượu cần và chế biến lễ vật. Khi thức ăn đã được nấu chín, bà con bày biện trang trọng quanh khu vực hành lễ, xếp những ghè rượu cần ngay ngắn bên cây nêu, thầy cúng bắt đầu thực hiện các nghi thức cầu bình an, cầu mùa cho buôn làng. Khi tiếng trống, tiếng chiêng ngân vang là lời cảm tạ gửi đến thần linh, là niềm vui của buôn làng trước những điều tốt đẹp mà mọi người cùng mong ước.
Khoảnh khắc thiêng liêng và kết thúc lễ
Khoảnh khắc thiêng liêng nhất là khi lời khấn của các già làng vang lên, mời tổ tiên và thần linh về chứng giám, phù hộ cho buôn làng một năm mới bình an, no đủ. Cùng lúc ấy, tiếng cồng chiêng hòa cùng điệu xoang tạo nên nhịp kết nối giữa con người với đất trời. Trong lời khấn thiêng, thầy cúng gửi lời cầu nguyện tới các Yàng cai quản núi rừng, sông suối và đất đai, mong người già luôn mạnh khỏe, trẻ nhỏ bình an, lúa trên nương trĩu bông, bắp đầy hạt, mỗi gia đình thuận hòa và buôn làng mãi đoàn kết, no ấm.
Kết thúc phần lễ, già làng uống những ngụm rượu đầu tiên từ ghè lễ, tiếp đó bà con cùng thực hiện nghi thức cầu may. Mỗi gia đình nhận phần lộc mang về với niềm tin vào một vụ mùa thuận lợi. Tiếng cồng, tiếng chiêng ngân dài, điệu xoang nối vòng tay đoàn kết, những câu dân ca vang lên giữa núi rừng.
Kết thúc phần nghi lễ dân làng cùng nhau uống rượu cần. Tiếng cồng, tiếng chiêng ngân dài, điệu xoang nối vòng tay đoàn kết, những câu dân ca vang lên giữa núi rừng như lời gửi gắm niềm tin về cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Sơmă Kơcham vì thế không chỉ là một nghi lễ tâm linh mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, kết nối con người với thiên nhiên và góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa đặc sắc của đồng bào Ba Na.
