Già hóa dân số: Từ gánh nặng đến nguồn lực
Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và được dự báo sẽ chuyển sang giai đoạn dân số già trong khoảng hơn một thập niên tới. Quá trình này diễn ra với tốc độ cao hơn nhiều quốc gia phát triển, trong khi mức sinh đang liên tục giảm xuống dưới mức sinh thay thế. Già hóa dân số là xu hướng tất yếu khi đời sống kinh tế phát triển, chất lượng chăm sóc sức khỏe được nâng lên và tuổi thọ của người dân ngày càng cao. Xét ở góc độ đó, đây là thành quả của quá trình phát triển chứ không phải là một hiện tượng tiêu cực.
Điều đáng quan tâm là trong nhận thức của xã hội hiện nay, già hóa dân số vẫn thường được gắn với những áp lực về chăm sóc sức khỏe, an sinh xã hội hay gánh nặng ngân sách. Đó là những vấn đề có thật, nhưng nếu chỉ nhìn từ góc độ này thì chưa đầy đủ. Nghị quyết số 21-NQ/TW về công tác dân số trong tình hình mới xác định: Cần thích ứng với già hóa dân số, phát huy vai trò của người cao tuổi, đồng thời coi dân số vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển bền vững. Tinh thần đó cũng thống nhất với quan điểm xuyên suốt của Đảng về phát huy nguồn lực con người - yếu tố được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh là nguồn lực quan trọng nhất, là trung tâm của chiến lược phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Người cao tuổi không chỉ là đối tượng cần được chăm sóc, mà còn là một nguồn lực quan trọng của đất nước. Rất nhiều người sau tuổi nghỉ hưu vẫn tiếp tục lao động, sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học, giảng dạy, tham gia công tác xã hội hay đảm nhiệm nhiều công việc ở địa phương. Họ tích lũy được vốn sống, kinh nghiệm nghề nghiệp, uy tín và những giá trị mà các thế hệ trẻ khó có thể có được trong thời gian ngắn. Vì vậy, theo tôi, điều quan trọng nhất là phải thay đổi cách nhìn. Khi coi người cao tuổi là một nguồn lực, chúng ta sẽ có cách xây dựng chính sách khác, cách tổ chức xã hội khác và cả cách ứng xử trong gia đình cũng sẽ khác.
Tiềm lực của người cao tuổi Việt Nam
Hiện nay, Việt Nam có hơn 17 triệu người cao tuổi. Đây không chỉ là một nhóm dân số đông đảo mà còn là nguồn lực rất lớn về tri thức, kinh nghiệm và vốn xã hội. Qua thực tiễn hoạt động của Hội Người cao tuổi Việt Nam, chúng tôi nhận thấy rất nhiều người cao tuổi vẫn đang trực tiếp tham gia phát triển kinh tế. Có người làm kinh tế hộ gia đình, có người điều hành doanh nghiệp, hợp tác xã, trang trại; nhiều người tiếp tục làm chuyên gia, tư vấn, truyền nghề sau khi nghỉ hưu. Ở cơ sở, người cao tuổi còn tích cực tham gia xây dựng nông thôn mới, bảo vệ môi trường, hòa giải, giữ gìn an ninh trật tự, xây dựng đời sống văn hóa và các phong trào của địa phương.
Điều đáng quý là những đóng góp ấy không chỉ đến từ năng lực chuyên môn, mà còn từ uy tín và kinh nghiệm sống. Trong nhiều cộng đồng, người cao tuổi chính là cầu nối giữa các thế hệ, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa, củng cố sự đoàn kết và tạo đồng thuận trong xã hội. Một giá trị khác rất lớn nhưng ít được nhắc đến: Vai trò của người cao tuổi trong gia đình. Hàng triệu ông bà đang hỗ trợ chăm sóc cháu, quán xuyến việc nhà để con cái yên tâm lao động. Những đóng góp ấy rất khó đo đếm bằng các chỉ số kinh tế, nhưng lại góp phần giảm đáng kể áp lực cho nhiều gia đình trẻ và tạo điều kiện để lực lượng lao động chính toàn tâm phát triển sự nghiệp. Họ chăm sóc cháu, giữ gìn nếp nhà, truyền lại kinh nghiệm sống và trở thành chỗ dựa tinh thần cho con cháu.
Kinh tế bạc - Một cách tiếp cận mới
Khái niệm Silver Economy hiện được nhắc đến khá nhiều, nhưng nếu chỉ hiểu đây là thị trường cung cấp sản phẩm hay dịch vụ cho người cao tuổi thì vẫn chưa đầy đủ. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Silver Economy không đơn thuần là thị trường hàng hóa, dịch vụ dành cho người cao tuổi, mà là toàn bộ các hoạt động kinh tế được tạo ra từ nhu cầu, sức mua, kinh nghiệm và khả năng tiếp tục đóng góp của nhóm dân số này.
Theo tôi, điều cốt lõi của Silver Economy là thay đổi cách nhìn về người cao tuổi. Họ không chỉ là người sử dụng dịch vụ, mà còn là chủ thể tham gia tạo ra giá trị kinh tế. Điều này đòi hỏi hệ thống chính sách phải thay đổi theo hướng linh hoạt hơn. Chẳng hạn, tạo cơ hội để người cao tuổi tiếp tục làm việc ở những lĩnh vực phù hợp; khuyến khích họ tham gia tư vấn, đào tạo, truyền nghề, nghiên cứu khoa học hoặc phát triển kinh tế gia đình. Đồng thời, cần phát triển mạnh các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, chăm sóc dài hạn, nhà ở thân thiện, công nghệ hỗ trợ, tài chính, bảo hiểm, du lịch và các hoạt động văn hóa dành cho người cao tuổi.
Xin được nhấn mạnh về tầm mức của việc Luật Người cao tuổi dành riêng một chương quy định về việc phát huy vai trò của người cao tuổi. Bên cạnh các chính sách bảo trợ, chăm sóc sức khỏe và bảo đảm đời sống, Luật cũng khẳng định: Người cao tuổi có quyền tiếp tục lao động, học tập, nghiên cứu khoa học, truyền nghề, tham gia hoạt động kinh tế, văn hóa, giáo dục và đóng góp vào sự phát triển của cộng đồng theo khả năng của mình.
Phát triển Silver Economy: Câu chuyện của cả hệ thống chính sách
Silver Economy không thể phát triển nếu chỉ trông chờ vào doanh nghiệp hay thị trường. Đây là quá trình đòi hỏi sự phối hợp của Nhà nước, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và chính bản thân người cao tuổi. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện chính sách về an sinh xã hội, việc làm, đào tạo, chăm sóc sức khỏe và tạo môi trường thuận lợi để các dịch vụ dành cho người cao tuổi phát triển. Doanh nghiệp cần nhìn thấy cơ hội từ một nhóm khách hàng mới với nguồn tri thức và kinh nghiệm có thể tiếp tục tạo ra giá trị.
Một lĩnh vực rất quan trọng là phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi. Khi quy mô dân số già tăng nhanh, nhu cầu về điều dưỡng, phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà và chăm sóc dài hạn cũng sẽ tăng mạnh. Đây vừa là yêu cầu của hệ thống an sinh, vừa mở ra một ngành dịch vụ có nhiều tiềm năng trong tương lai. Bên cạnh đó, cần quan tâm hơn đến chuyển đổi số và cơ hội học tập suốt đời giúp người cao tuổi duy trì cuộc sống độc lập, nâng cao chất lượng sống và tiếp tục đóng góp cho cộng đồng.
Theo tôi, thành công của Silver Economy không nên chỉ được đo bằng quy mô thị trường hay doanh thu của các ngành dịch vụ. Điều quan trọng hơn, nền kinh tế ấy phải giúp người cao tuổi sống khỏe hơn, chủ động hơn và có nhiều cơ hội tiếp tục cống hiến. Đó cũng là thước đo của một xã hội phát triển bền vững và bao trùm.
