Người thầy duy nhất: Nhân dân
Nhà thơ Thanh Thảo khẳng định: dù làm thơ hay viết báo, người thầy lớn nhất của ông chỉ có một – đó là Nhân dân. Ông cho biết, chính trong chiến tranh, nhân dân đã dạy ông nhiều bài học quý giá nhất.
Khi còn trẻ, vừa vào chiến trường Nam bộ, ông đã chuẩn bị tư thế làm việc của một nhà báo. Ông vẫn làm thơ nhưng chưa công bố, ít người biết. Cơ quan và Đài Giải phóng, Đài Tiếng nói Việt Nam biết ông là nhà báo chuyên viết về binh vận. Bài viết đầu tiên của ông ở chiến khu R là về số phận một sĩ quan cấp úy trong quân đội Sài Gòn, được Đài Giải phóng khen ngợi và phát sóng ngay.
Xuống chiến trường đồng bằng
Không ở lại chiến khu, ông kiên quyết xin đi thẳng xuống chiến trường đồng bằng. Tháng 9/1972, ông được đi xuống Nam lộ bốn Cai Lậy – Mỹ Tho. Sau 4 tháng đi bộ trên Trường Sơn, ông tiếp tục đi xuồng và lội nước qua Đồng Tháp Mười mất 1 tháng rưỡi. Gian khổ nhưng vui.
Tại Cai Lậy, ông được biên chế vào đội công tác, bám sát chiến trường và nhân dân vùng ven, trong các khu dồn. Anh em đội công tác thường gặp dân vào ban đêm, đến từng nhà, vào tận khu dồn để gặp bà con bị “nhốt” trong đó.
Bài học từ người nông dân Nam bộ
Có đêm, ông tới thăm một bác nông dân trên 70 tuổi. Bác mời ông ngồi ngoài sân dưới trang thờ, hỏi ông đã học tập thế nào ngoài miền Bắc. Ông thưa đã tốt nghiệp đại học, vào chiến trường làm báo. Bác rất vui, mời ông uống rượu đế đựng trong bình sứ cổ có vòi. Hai chén hạt mít, hai bác cháu đối ẩm.
Bác là lão nông từ thời mở đất, có học chữ Nho, nói nửa Nôm nửa Hán. Mặc quần lá tọa, áo bà ba trắng, búi tóc củ hành – hình ảnh thí sinh đi thi Hương, thi Hội. Bác kể về thời mở đất, cách làm nông, khói đốt đồng, săn chuột, bắt lươn, bắt cá bằng tay không, và những món ăn như canh chua bông so đũa, cá linh nấu bông điên điển, chuột đồng nướng.
Ông nghe mê mải, và sau này những câu chuyện ấy đi vào trường ca và bài báo, giúp tác phẩm đậm màu sắc Nam bộ.
Viết báo: viết về con người và sự khác biệt
Với Thanh Thảo, viết báo không chỉ là sự kiện, mà chủ yếu viết về con người trong sự kiện, về những khác biệt địa phương, cá tính và cách sống của người nông dân Nam bộ. Những bài báo như tản văn, giúp người nghe đài thấy thú vị khi biết thêm vùng đất mới, con người thân quen.
Ông nhấn mạnh: mỗi vùng miền có tính cách riêng, nếu khai thác được, đất nước hiện ra với nhiều sắc màu. Ai cho ông những màu sắc ấy? Chính là Nhân dân.
Khi gặp người dân bình thường, “nhỏ bé”, nghe họ kể chuyện, ông thấy mình như người học trò may mắn tiếp thu được những điều độc đáo nhất. Nhờ đó, bài báo có sức nặng tư tưởng và màu sắc lung linh, đi vào lòng người đọc một cách tự nhiên, ấm áp.
Làm báo nuôi thơ suốt hơn nửa thế kỷ
Thanh Thảo làm báo và làm thơ song song, thời gian gần như nhau, khoảng hơn nửa thế kỷ. Ông viết báo để nuôi thơ, vì thơ không mang lại tiền bạc. Báo nếu được đăng sẽ mang về nhuận bút khiêm tốn. Một người bạn làm báo nói với ông: “Đó là tiền lương thiện nhất mà mình kiếm được”.
Ông tâm niệm: “Mình đâu có biết kiếm tiền không lương thiện là thế nào, đời mình có lừa ai đâu? Khi Nhân dân đã là người thầy lớn nhất của mình thì sự lương thiện đã trở thành bản chất, cứ thế mà sống thôi.”
