Không gian mạng giúp mở rộng chưa từng có quyền được nói, được biết, được tham gia và phản biện của mỗi người dân. Nhưng khi một lời buộc tội có thể được chia sẻ hàng nghìn lần trước khi sự thật được kiểm chứng, khi những tài khoản ảo tạo ra cảm giác về một 'ý chí số đông', mạng xã hội cũng có nguy cơ biến thành 'tòa án dư luận' - nơi con người bị kết án bằng cảm xúc, định kiến và thuật toán. Bảo vệ tự do ngôn luận vì thế không chỉ là bảo vệ quyền lên tiếng, mà còn là xây dựng văn hóa trách nhiệm, bảo vệ sự thật, phẩm giá con người và niềm tin xã hội.
Khi một cú nhấp chuột có thể trở thành một bản án
Chưa bao giờ mỗi người bình thường lại có khả năng phát ngôn trước một công chúng rộng lớn như hôm nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dân có thể phản ánh bất cập, nêu chính kiến, giám sát hoạt động công quyền, bảo vệ người yếu thế hoặc kêu gọi cộng đồng cùng hành động. Không gian mạng, ở ý nghĩa tích cực nhất, đã mở rộng không gian dân chủ và tạo thêm những kênh để nhân dân tham gia công việc chung của đất nước.
Nhiều vụ việc tiêu cực được phát hiện từ phản ánh của người dân; nhiều phận đời được cộng đồng nâng đỡ; nhiều chính sách được nhìn nhận đầy đủ hơn từ những ý kiến có trách nhiệm. Vì vậy, sẽ là sai lầm nếu đồng nhất phản biện với chống đối. Phản biện chân chính giúp xã hội tự sửa chữa và giúp cơ quan công quyền nhận rõ hơn khoảng cách giữa chính sách với cuộc sống.
Nhưng chính ở nơi quyền phát ngôn được mở rộng ấy, một nghịch lý đang xuất hiện: Khả năng lan truyền của lời nói tăng nhanh hơn năng lực chịu trách nhiệm về lời nói. Một người có thể đưa ra cáo buộc trong vài phút, nhưng người bị cáo buộc có khi mất nhiều tháng để khôi phục danh dự. Một đoạn video bị cắt khỏi bối cảnh, một bức ảnh cũ gắn với sự kiện mới, một lời kể chỉ có một phía, nếu được đồng loạt chia sẻ, rất dễ trở thành 'sự thật' trong tâm trí đám đông.
'Tòa án dư luận' và cơ chế hình thành
'Tòa án dư luận' hình thành từ cơ chế ấy. Nó không có hồ sơ đầy đủ, không có tranh tụng, không có nguyên tắc kiểm tra chứng cứ và cũng không cho người bị buộc tội cơ hội bình đẳng để tự bảo vệ. Ở đó, cảm xúc chạy nhanh hơn lý trí, phẫn nộ chạy nhanh hơn xác minh, bản án có trước quá trình tìm hiểu. Người ta không còn hỏi 'điều này có đúng không?' mà chuyển rất nhanh sang câu hỏi 'phải trừng phạt người này như thế nào?'.
Trong một phiên tòa thực sự, chứng cứ phải được thu thập, kiểm tra, đánh giá; người bị cáo buộc có quyền giải trình, tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa; phán quyết phải dựa trên pháp luật. Trong 'tòa án dư luận', một bức ảnh có thể thay cho chứng cứ, một lời đồn có thể thay cho kết luận, số lượt chia sẻ có thể được xem như biểu quyết về sự có tội. Sự im lặng bị diễn giải là thừa nhận; lời giải thích chậm trễ bị coi là quanh co; người chưa vội lên án cũng có thể bị quy kết là bao che.
Đáng lo hơn, 'tòa án dư luận' không phải lúc nào cũng hình thành tự phát. Nó có thể được tổ chức và khuếch đại có chủ đích. Một số trang, nhóm ban đầu đăng nhiều nội dung tích cực để tạo dựng uy tín, sau đó từng bước lồng ghép suy diễn, cắt xén ngữ cảnh, đánh tráo khái niệm, trộn một phần sự thật với nhiều phần phỏng đoán. Tài khoản ảo, bình luận chuẩn bị sẵn, quảng cáo trả phí và chia sẻ chéo tạo ra ấn tượng rằng một kết luận nào đó đã được toàn xã hội thừa nhận.
Phân biệt dư luận xã hội và dư luận được chế tạo
Ở đây cần phân biệt dư luận xã hội với dư luận được chế tạo. Dư luận chân chính hình thành từ sự quan tâm tự nhiên, từ trao đổi đa chiều và quá trình thông tin được bổ sung. Dư luận được chế tạo dựa trên sự lặp lại, chọn lọc thông tin và hiệu ứng đám đông. Một nghìn tài khoản không nhất thiết là một nghìn con người; một triệu lượt xem không đồng nghĩa với một triệu người đồng tình. Thuật toán chỉ cho biết điều gì giữ người dùng ở lại lâu hơn, chứ không thể tự mình xác lập chân lý hay công lý.
Đây là đặc điểm rất đáng suy nghĩ của thời đại số. Trước đây, một tin đồn thường chỉ lưu truyền trong một cộng đồng nhỏ và có thể mất dần theo thời gian. Ngày nay, một thông tin sai có thể vượt qua mọi ranh giới địa lý trong vài giờ, được sao chép trên hàng nghìn tài khoản và tồn tại rất lâu trong các công cụ tìm kiếm. Lời cải chính có thể xuất hiện sau đó, nhưng thường không bao giờ đạt được tốc độ và phạm vi lan truyền như thông tin sai ban đầu.
Thực tế cho thấy tin sai sự thật có thể xuất hiện trong những vấn đề rất gần gũi. Tháng 2.2025, một trường hợp bị xử lý vì đăng thông tin sai về việc sáp nhập tỉnh, thành lên trang cá nhân và các hội nhóm. Tháng 3.2026, một số tài khoản ảo dựng chuyện trẻ em bị bắt cóc, sử dụng hình ảnh và địa chỉ không có thật để kêu gọi cộng đồng chia sẻ. Xác minh của cơ quan chức năng cho thấy không hề có những vụ việc như nội dung đăng tải.
Hậu quả của 'tòa án dư luận'
Hậu quả của 'tòa án dư luận' không dừng ở một cá nhân. Khi một người bị bôi nhọ, gia đình, cơ quan và đồng nghiệp của họ cũng có thể bị kéo vào vòng xoáy. Khi một doanh nghiệp bị tung tin thất thiệt, người lao động và khách hàng có thể gánh chịu hậu quả. Bộ Công an nhận định các hành vi phát tán thông tin sai sự thật, xâm phạm đời tư, vu khống và bôi nhọ trên không gian mạng đang ngày càng tinh vi, gây thiệt hại cả về vật chất, uy tín, danh dự và tâm lý của người bị hại.
Có những người dù sau đó được cơ quan có thẩm quyền xác định không vi phạm vẫn phải sống rất lâu với những dấu vết của lời cáo buộc trên mạng. Tên tuổi, hình ảnh, gia đình và quá khứ của họ đã bị phơi bày. Một kết luận chính thức có thể khép lại vụ việc về mặt pháp lý, nhưng chưa chắc khép lại được những tổn thương về tinh thần. Trong thế giới số, việc phục hồi danh dự thường khó khăn hơn rất nhiều so với việc hủy hoại danh dự.
Sâu xa hơn, điều bị bào mòn là niềm tin xã hội. Khi công chúng liên tục chứng kiến những 'sự thật nóng' rồi lại phải đọc đính chính, người dân có thể tin quá dễ dàng hoặc không còn tin vào bất cứ điều gì. Khi sự thật và giả dối bị đặt ngang hàng như hai 'quan điểm', xã hội mất nền tảng chung để đối thoại.
Định hướng từ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước
Tại Phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo T.Ư về phát triển văn hóa VN ngày 13.7.2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ khoảng trống về sức hấp dẫn và năng lực lan tỏa của các giá trị văn hóa tích cực trong môi trường số; đồng thời lưu ý rằng 'không gian số ngày càng định hình nhận thức, thị hiếu và lối sống xã hội'. Nhận định ấy đặt ra một câu hỏi nền tảng: Ai đang dẫn dắt giá trị trên không gian mạng - sự thật hay giật gân, lòng nhân ái hay sự cay nghiệt, lý trí hay tâm lý đám đông?
Nếu nội dung xúc phạm luôn lan nhanh hơn thông tin chính xác, đó không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề văn hóa. Nếu người dùng chia sẻ một cáo buộc chưa kiểm chứng chỉ vì nó phù hợp với định kiến của mình, đó không chỉ là thiếu kỹ năng số mà còn là sự suy giảm ý thức về phẩm giá của người khác. Ý chí nhân dân không thể được giả lập bằng tài khoản ảo, mua bằng quảng cáo hay áp đặt bằng sự hò hét.
Từ quyền được nói đến nghĩa vụ bảo vệ sự thật và phẩm giá con người
Tự do ngôn luận là một quyền cơ bản và là điều kiện để con người tham gia đời sống cộng đồng. Hiến pháp ghi nhận quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, đồng thời xác định việc thực hiện các quyền này do pháp luật quy định. Điều đó không làm giảm ý nghĩa của tự do, mà đặt quyền ấy trong mối quan hệ với danh dự, sự an toàn của người khác và lợi ích chính đáng của cộng đồng.
Không có quyền nào tồn tại một mình. Quyền được nói của người này không thể trở thành quyền tước đoạt danh dự của người khác. Quyền phản biện không bao gồm quyền bịa đặt. Quyền nghi ngờ không đồng nghĩa với quyền quy kết. Quyền yêu cầu minh bạch không cho phép công khai trái phép đời tư. Và quyền đấu tranh cho công lý càng không thể được thực hiện bằng những phương thức bất công.
Cần tránh hai cực đoan: tuyệt đối hóa tự do ngôn luận, coi mọi phát ngôn đều bất khả xâm phạm; hoặc lấy lý do chống tin giả để né tránh phản biện. Một nền quản trị tự tin không sợ những câu hỏi có căn cứ; một xã hội dân chủ không loại bỏ sự khác biệt. Điều cần ngăn chặn không phải tiếng nói trái chiều, mà là hành vi cố tình xuyên tạc, vu khống, kích động và thao túng.
Phản biện xã hội chân chính bao giờ cũng hướng tới việc làm sáng tỏ vấn đề, sửa chữa hạn chế và thúc đẩy sự phát triển. Nó dựa trên thông tin có thể kiểm chứng, chấp nhận tranh luận và sẵn sàng điều chỉnh khi xuất hiện chứng cứ mới. Ngược lại, hành vi thao túng dư luận thường không đi tìm sự thật mà đi tìm một đối tượng để công kích; không mong muốn đối thoại mà chỉ muốn áp đặt một kết luận có sẵn.
Thượng tôn pháp luật và văn hóa trách nhiệm
Vì thế, thượng tôn pháp luật phải đi cùng bảo vệ phản biện chân chính. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng nhấn mạnh không gì thiết thực hơn việc lắng nghe người dân, doanh nghiệp để nhận diện bất cập và hoàn thiện thể chế. Đồng thời, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, siết chặt kỷ luật, kỷ cương và lan tỏa tinh thần thượng tôn Hiến pháp, pháp luật.
Pháp luật phải mở đường để người dân tham gia, còn văn hóa pháp luật bảo đảm sự tham gia ấy được thực hiện bằng sự thật, lý lẽ và trách nhiệm. Thượng tôn pháp luật không phải để làm im lặng những tiếng nói phản biện, mà để bảo vệ phản biện chân chính trước sự lấn át của vu khống, cực đoan và thao túng.
Nghị quyết số 66-NQ/TW cũng đặt ra yêu cầu để 'thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử' của mọi chủ thể trong xã hội, trong đó có bảo đảm an ninh, an toàn trên không gian mạng. Tuân thủ pháp luật, theo tinh thần đó, không chỉ là tránh bị xử phạt mà phải trở thành văn hóa; không chỉ là phản ứng khi vi phạm đã xảy ra mà là khả năng tự điều chỉnh trước khi nhấn nút đăng tải hay chia sẻ.
Văn hóa trách nhiệm trước hết bắt đầu từ mỗi công dân. Trước một thông tin gây sốc, điều cần thiết không phải là phản ứng nhanh nhất mà là bình tĩnh nhất. Cần dừng lại để kiểm tra nguồn, thời điểm, bối cảnh; phân biệt thông tin với bình luận, bằng chứng với suy đoán, câu hỏi chính đáng với lời kết tội. Trong nhiều trường hợp, hành động có trách nhiệm nhất không phải viết thêm một bình luận, mà là không chia sẻ điều mình chưa chắc chắn.
Mỗi người cũng cần hiểu rằng chia sẻ lại không phải là hành vi hoàn toàn vô can. Một nội dung chỉ có thể trở thành làn sóng khi có hàng nghìn người tiếp tục chuyển nó tới những vòng tròn công chúng mới. Mỗi cú nhấp chuột đều góp phần tạo nên sức mạnh của thông tin. Người chia sẻ có thể không phải là tác giả lời vu khống, nhưng vẫn có thể trở thành một mắt xích làm tổn thương người khác.
Giá trị truyền thống trong kỷ nguyên số
Người VN từ lâu đã coi trọng lời nói và danh dự. Cha ông nhắc 'uốn lưỡi bảy lần trước khi nói', 'lời nói đọi máu', dạy con người biết giữ chữ tín và 'thương người như thể thương thân'. Những lời răn ấy không phải để con người im lặng trước cái sai, mà để mỗi lời nói mang theo sự cân nhắc về hậu quả.
Trong xã hội truyền thống, một lời nói có thể ảnh hưởng đến quan hệ gia đình, làng xóm và danh dự của một con người. Trong xã hội số, sức công phá của lời nói còn lớn hơn, bởi nó được lưu trữ, sao chép và lan truyền gần như vô hạn. Vì vậy, đạo lý cũ không hề mất đi giá trị mà cần được chuyển hóa thành chuẩn mực mới của công dân số.
Đưa truyền thống văn hóa vào không gian mạng không có nghĩa là 'dĩ hòa vi quý' để né tránh đấu tranh. Văn hóa VN đề cao nghĩa tình nhưng cũng trọng lẽ phải, biết khoan dung nhưng không dung túng. Điều cần gìn giữ là cách ứng xử có lý, có tình: phê bình hành vi nhưng không hủy diệt con người; đấu tranh với cái sai bằng chứng cứ; cho người khác quyền giải thích; tôn trọng kết luận của cơ quan có thẩm quyền; và sẵn sàng cải chính, xin lỗi khi mình đưa thông tin không đúng.
Xin lỗi công khai không phải là yếu đuối mà là biểu hiện của lòng tự trọng. Người có văn hóa không phải là người không bao giờ mắc sai lầm, mà là người biết nhận ra sai lầm, chịu trách nhiệm và cố gắng khắc phục hậu quả do mình gây ra.
Trách nhiệm của người có ảnh hưởng và nền tảng số
Trách nhiệm càng phải cao hơn đối với người có ảnh hưởng, nhà báo, chuyên gia và người quản trị cộng đồng trực tuyến. Càng có sức ảnh hưởng, nghĩa vụ kiểm chứng càng lớn. Báo chí chính thống phải là nơi kiểm chứng, giải thích và cung cấp bối cảnh; giá trị lớn nhất không phải nhanh hơn một tài khoản cá nhân vài phút, mà là đáng tin hơn.
Các nền tảng số và cơ quan quản lý cũng phải cùng chịu trách nhiệm. Doanh nghiệp nền tảng cần minh bạch hơn trong phân phối nội dung, hạn chế tài khoản ảo và xử lý nhanh nội dung vu khống. Nhà nước cần hoàn thiện pháp luật đủ sức bảo vệ công dân nhưng không tạo tâm lý sợ hãi khi phát biểu chính kiến; xử lý đúng người, đúng hành vi, đồng thời có cơ chế cải chính, gỡ bỏ và phục hồi danh dự.
Đặc biệt, cần phân biệt người vô ý chia sẻ do thiếu hiểu biết với những cá nhân, tổ chức cố tình thiết lập mạng lưới tài khoản, đầu tư tiền bạc và sử dụng kỹ thuật truyền thông để xuyên tạc, bôi nhọ hoặc thao túng dư luận. Xử lý nghiêm minh nhưng phải công khai, minh bạch, đúng pháp luật cũng chính là cách củng cố niềm tin của người dân.
Nâng cao 'sức đề kháng' xã hội
Quan trọng hơn, cần nâng cao 'sức đề kháng' xã hội trước thao túng thông tin. Giáo dục công dân số phải được thực hiện từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng: biết kiểm chứng hình ảnh, nhận diện tài khoản giả, hiểu cách thuật toán tạo 'buồng vang', tôn trọng dữ liệu cá nhân và tranh luận mà không xúc phạm.
Nhưng kỹ năng chỉ là một nửa. Nửa còn lại là đạo đức: không lấy nỗi đau của người khác làm nội dung giải trí; không dùng sự phẫn nộ để tìm kiếm lượt xem; không biến lòng tốt thành công cụ bị lợi dụng; không tham gia một cuộc 'ném đá' chỉ để cảm thấy mình đang đứng về phía chính nghĩa.
Trong chỉ đạo mới về phát triển văn hóa, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu xây dựng chủ quyền văn hóa trên không gian số, nâng cao năng lực tự chủ, định hướng và sức đề kháng của nền văn hóa dân tộc; để không gian số trở thành nơi văn hóa VN hiện diện, lan tỏa và tham gia định hướng giá trị xã hội.
Chủ quyền văn hóa không chỉ là có nhiều dữ liệu, nền tảng hay sản phẩm mang dấu ấn VN. Đó còn là khả năng bảo vệ xã hội trước sự thao túng, bảo vệ con người trước sự hủy hoại danh dự và bảo vệ những giá trị làm nên cốt cách dân tộc: lòng nhân ái, nghĩa tình, sự ngay thẳng và ý thức trọng danh dự.
Không gian mạng có thể là 'ảo', nhưng con người phía sau mỗi tài khoản là thật. Danh dự là thật. Nỗi đau là thật. Niềm tin bị đánh mất là thật. Và trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm đạo đức đối với mỗi lời nói cũng là thật.
Một xã hội văn minh không phải là xã hội không có tranh luận, mà là xã hội biết tranh luận bằng lý lẽ; không bắt mọi người nghĩ giống nhau, nhưng cũng không chấp nhận vu khống và xúc phạm. Chính nghĩa không được đo bằng âm lượng của đám đông, và công lý không thể được thay thế bằng một phiên tòa trên mạng.
Chuyển từ 'tòa án dư luận' đến văn hóa trách nhiệm là chuyển từ phản ứng bản năng sang suy xét có văn hóa; từ quyền lực của cú nhấp chuột sang nghĩa vụ của người công dân; từ việc tìm một người để trút giận sang nỗ lực tìm sự thật và giải pháp. Đó là nhiệm vụ phát triển con người VN trong kỷ nguyên số - để công nghệ làm cho xã hội kết nối hơn chứ không cay nghiệt hơn, dân chủ hơn chứ không hỗn loạn hơn, tự do hơn nhưng cũng nhân văn và có trách nhiệm hơn.
