Sài Gòn 'kênh rạch', Hà Nội 'phố - làng', Huế 'vườn': Bản đồ văn hóa Việt qua lăng kính họa sĩ Lê Thiết Cương
Trong tác phẩm Nhà và Người, cố họa sĩ Lê Thiết Cương đã vẽ nên một bản đồ văn hóa sống động, nơi mỗi đô thị lớn của Việt Nam mang một "khí chất" riêng biệt. Ông nhìn nhận Sài Gòn - TP.HCM là "đô thị trong kênh rạch", Hà Nội là "đô thị trong sông" với cấu trúc "phố - làng", còn Huế là "đô thị trong vườn". Từ những lát cắt địa lý và kiến trúc này, ông lý giải sâu sắc về cốt cách con người qua từng vùng miền.
Sài Gòn: Vùng đất của sự năng động và đa văn hóa
Theo Lê Thiết Cương, Sài Gòn - TP.HCM mang tạng tính thủy động, luôn cởi mở và sẵn lòng dung dưỡng những giá trị đa văn hóa. Ông mô tả đây là một đô thị đầy sức sống, thấm đẫm chất "thủy" của vùng cửa sông, cửa biển. Người Sài Gòn được ông nhận định là năng động, cởi mở, liều lĩnh và dễ thích nghi, phù hợp với những công việc cần quyết định nhanh chóng và luôn chuyển động.
Chất đa văn hóa này không chỉ thể hiện trong tính cách mà còn thấm đẫm trong đời sống thường nhật, đặc biệt qua ẩm thực phong phú. Các món lẩu hay phở Sài Gòn với đủ loại thức ăn chính là biểu tượng cho sự dung nạp, kết hợp nhiều yếu tố văn hóa khác nhau. "Đa tín ngưỡng cũng là một nét văn hóa của đời sống Sài Gòn", cố họa sĩ nhận xét, đồng thời chỉ ra rằng sự cởi mở này đã giúp các loại hình nghệ thuật như cải lương hay tấu hài phát triển mạnh mẽ.
Tuy nhiên, Lê Thiết Cương cũng bày tỏ sự tiếc nuối sâu sắc trước những di sản dần bị mất đi do quá trình phát triển. Hình ảnh Bến Bình Đông "trên bến dưới thuyền" với kiến trúc Việt - Hoa - Pháp nay chỉ còn là ký ức. Dù vậy, Sài Gòn vẫn hiện lên như một thực thể luôn chuyển động, sẵn sàng đón nhận tinh hoa từ mọi nẻo đường, tạo nên "một vùng văn hóa đa văn hóa" độc đáo.
Hà Nội: Vẻ đẹp của sự hào hoa và gốc làng sâu rễ
Khác với tính "thủy" náo nhiệt của Sài Gòn, Hà Nội trong cảm quan của Lê Thiết Cương là vùng đất thiên về tính "dưỡng". Nơi đây như một cục nam châm tĩnh lặng, thu hút tinh hoa từ mọi miền và che chở cho biết bao danh sĩ, giai nhân suốt nhiều đời qua. Cấu trúc "phố - làng" tạo nên những sợi dây liên kết vô hình nhưng bền chặt, như nghề thuốc ở Lãn Ông gắn liền với làng Ninh Hiệp.
Phía sau sự hào hoa của phố thị luôn ẩn chứa một cội rễ làng quê sâu xa, nửa quê nửa tỉnh rất đặc trưng. Lê Thiết Cương dành tình yêu cho Hà Nội từ những điều nhỏ bé như tiếng líp xe đạp cũ kỹ gợi nhớ thời bao cấp đầy hoài niệm. Trong những đêm mưa phùn gió bấc, ông chọn cách đi chậm lại để tận hưởng cái lạnh quý giá và ngắm nhìn Ô Quan Chưởng thâm trầm.
Vỉa hè ở Hà Nội còn là một không gian nghệ thuật được "thiết kế" bằng những câu chuyện đời và sắc màu bốn mùa. Từ gánh cốm xanh, hồng chín đến những xe hoa bưởi Diễn, tất cả quyện hòa thành một phong cách sống nổi bật. "Chỉ cần để nguyên cái đời sống vỉa hè với những gánh hàng rong hoa quả, quà bánh đó thôi thì Hà Nội đã đẹp lắm rồi", họa sĩ nhận định. Cái "duyên" ấy là vẻ đẹp tự nhiên không thể cưỡng cầu, tạo nên sức quyến rũ riêng biệt cho thủ đô.
Huế: Đô thị trầm mặc và dưỡng tính
Trong bộ ba đô thị, Huế được Lê Thiết Cương mô tả là "đô thị trong vườn", thiên về tĩnh tại và dưỡng tính. Ông nhận xét người Huế nghiêng về chất thổ, có phần khép kín, thủ cựu hơn so với người Sài Gòn nhiều chất thủy. Sự trầm mặc này phản ánh qua kiến trúc và lối sống, tạo nên một không gian văn hóa riêng biệt, khác biệt với sự năng động của phương Nam và sự hào hoa của thủ đô.
Tác phẩm Nhà và Người của Lê Thiết Cương, ra mắt năm 2024 và đang được đề cử Giải thưởng Sách quốc gia 2025, tập hợp gần 60 bài viết của ông trên các tạp chí về kiến trúc. Dù họa sĩ đã qua đời vào năm 2025 sau thời gian chống chọi bạo bệnh, những quan sát tinh tường của ông vẫn được lưu giữ qua trang sách, tiếp tục khơi gợi suy ngẫm về bản sắc văn hóa Việt.
