Trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam, hai anh em Lê Nại và Lê Đỉnh là những nhân vật gắn liền với câu chuyện kỳ lạ về sức ăn và tài học. Xuất thân từ làng Mộ Trạch, huyện Đường An, tỉnh Hải Dương, cả hai đều đỗ Trạng nguyên, để lại nhiều giai thoại cho đời sau.
Lê Nại: Ăn càng nhiều, học càng giỏi
Lê Nại từ nhỏ đã chăm chỉ học hành. Khi lên hai mươi tuổi, quan Thượng thư Vũ Quỳnh thấy tài nên gả con gái yêu cho. Nhà nghèo, ông phải ở rể. Tuy nhiên, từ khi về nhà vợ, Lê Nại chỉ ăn rồi nằm, không chịu học. Bố vợ lấy làm lạ, hỏi bố đẻ. Bố đẻ hỏi mỗi bữa cho ông ăn bao nhiêu, nghe nói một nồi hai cơm thì bảo: “Nhà tôi nghèo mà mỗi bữa cũng phải cho nó ăn một nồi năm cơm.”
Bố vợ hiểu ra, từ đó mỗi bữa cho ăn nồi ba thì Lê Nại học đến canh ba, nồi tư học đến canh tư, nồi năm học đến sáng. Vũ Quỳnh mừng nói: “Con rể ta có sức ăn hơn người thì tất có tài hơn người.” Ông liền bảo đầy tớ lấy nồi mười thổi cơm cho ăn. Quả nhiên, từ khi ăn nhiều, Lê Nại học thâu đêm suốt sáng.
Vũ Quỳnh làm thơ khen: “Mộ Trạch tiên sinh dĩ thực vi danh, thập bát bát phạn thập nhị bát canh; khôi nguyên cập đệ danh quán quần anh, súc chi dã cự phát chi dã hoành.” Nghĩa là: Anh học trò làng Mộ Trạch ăn khỏe có tiếng, mỗi bữa ăn 18 bát cơm, 12 bát canh, ắt ngày sau đỗ Trạng, tiếng nức cõi đời. Chứa trong bụng cái gì to thì phát ra ngoài cũng to lớn.
Về sau, năm Ất Sửu, Lê Nại đi thi Hương đỗ Thủ khoa, thi Đình đỗ Trạng nguyên, làm quan đến Hộ bộ Thượng thư.
Lê Đỉnh: Từ thi hỏng đến Trạng nguyên
Lê Đỉnh là em của Lê Nại. Một lần đi thi, Lê Đỉnh quên nghĩa sách đến hỏi anh. Lê Nại bảo: “Ngày thường chú đi đâu mà không chịu học, đến lúc thi còn hỏi ai?” Lê Đỉnh giận, xin cáo bệnh không thi, trở về. Đi suốt từ chiều đến nửa đêm mới tới nhà, ngủ ngoài hè đường.
Đêm ấy, mẹ ông nằm mơ thấy thần bảo: “Ngoài hè có quan Hoàng giáp, sao không mở cửa mời vào?” Bà tỉnh dậy, mở cửa thấy Lê Đỉnh nằm ngủ ở đấy. Nghe con kể lại, bà bảo: “Anh mày có ý làm tức cho mày chóng khá, chứ anh em có hiềm thù gì? Từ giờ hãy cố học.”
Lê Đỉnh lập tức thắp đèn xem sách từ đêm hôm ấy. Mẹ cười: “Tao chỉ sợ mày hung hăng một chốc.” Ông thưa: “Con xin dốc chí học hành.” Quả nhiên, kỳ thi sau Lê Đỉnh đỗ Trạng nguyên, được phong Đốc học ở Quốc tử giám, dạy con vua học.
Khi vào trường, ông bảo học trò: “Bụng tôi là tủ sách, ai quên gì cứ hỏi.” Học trò đua nhau đến, mang sách hỏi chỗ nào ông cũng gập sách nói không sai. Người đem ngoại thư hỏi, dù khó đến đâu cũng chỉ bảo rõ ràng. Ai cũng phục tài Trạng nguyên. Không lâu sau, ông mắc bệnh mất, vua và quan trong triều đều thương tiếc.
Câu chuyện về hai anh em họ Lê là minh chứng cho quan niệm dân gian: sức ăn phi thường đi đôi với tài năng xuất chúng, và sự quyết tâm có thể biến thất bại thành thành công.
