Rằm Tháng Giêng: Tết Lại Trong Tâm Thức Người Việt
Rằm tháng giêng, đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới, từ lâu đã chiếm vị trí đặc biệt trong lòng người Việt, không thua kém Tết Nguyên đán. Câu tục ngữ “Cúng quanh năm không bằng Rằm tháng giêng” phản ánh sự coi trọng sâu sắc đối với ngày lễ này trong hệ thống lễ tiết truyền thống. Nhiều tư liệu lịch sử, từ thư tịch cổ đến các khảo cứu của học giả trong nước và phương Tây tại Đông Dương, đều khẳng định Rằm tháng Giêng là một “cái Tết nữa” của năm mới, thường được gọi là Tết Lại.
Nguồn Gốc Và Ý Nghĩa Của Tết Thượng Nguyên
Trong hệ thống lễ tiết Á Đông, Rằm tháng giêng được biết đến là Tết Thượng nguyên, đứng đầu bộ ba Tam Nguyên bao gồm Thượng nguyên (Rằm tháng giêng), Trung nguyên (Rằm tháng bảy) và Hạ nguyên (Rằm tháng mười). Theo quan niệm Đạo giáo, đây là ngày vía Thiên quan – vị thần “tứ phước”, chuyên ban phúc lành cho nhân gian. Chính ý nghĩa cầu phúc đầu năm này khiến Thượng nguyên được đánh giá cao hơn hai kỳ còn lại.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Huỳnh Ngọc Trảng giải thích rằng, trong ba vị Tam quan (Thiên quan, Địa quan, Thủy quan), Thiên quan được đề cao nhất, do đó Rằm tháng Giêng trở thành dịp quan trọng bậc nhất. Quan niệm “cúng quanh năm không bằng Rằm tháng giêng” xuất phát từ niềm tin rằng phúc lộc đầu năm cần được định hình ngay từ đêm trăng tròn đầu tiên.
Sự Hòa Quyện Giữa Phật Giáo Và Truyền Thống Dân Gian
Trong Phật giáo, Rằm tháng giêng còn được gọi là Tết Nguyên tiêu – đêm trăng đầu tiên của năm mới, khi chư tăng tập trung nghe thuyết pháp và phật tử đi chùa cầu an, phóng sinh. Nhiều gia đình Việt kết hợp cả nghi lễ Phật giáo và thờ cúng tổ tiên, với mâm cúng chay dâng Phật và mâm mặn cúng gia tiên. Tính chất “song trùng” này – vừa lễ Phật, vừa lễ tổ – khiến Rằm tháng giêng mang dáng dấp của một cái Tết tiếp nối Tết Nguyên đán.
Tư liệu phương Tây từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX cung cấp cái nhìn phong phú về diện mạo của Rằm tháng Giêng tại Việt Nam. Học giả Gustave Dumoutier, trong cuốn “Phép thờ cúng của người An Nam”, ghi nhận ngày này là Lễ hội Trạng nguyên, nơi vinh danh người đỗ đạt và thanh niên tham gia các trò vui. Người nuôi tằm thường dâng cúng tổ nghề món canh hoa có nước béo, và mâm lễ bắt buộc phải có canh đậu. Tập tục cắm nhánh cây và đặt lễ dưới bóng râm để xác định nơi tế lễ được ông dẫn lại từ sách “Kinh Sở tuế thời ký” của Trung Hoa thế kỷ VI.
Như vậy, Rằm tháng Giêng không chỉ là ngày cầu phúc, mà còn là lễ hội mang dấu ấn học hành, khoa cử. Tinh thần trọng chữ nghĩa hòa quyện vào nghi lễ đầu năm, tạo nên một tầng ý nghĩa khác của Tết Lại: cầu công danh và sự nghiệp.
Lễ Hội Đèn Lồng Và Không Gian Cộng Đồng
Paul Ory, một công sứ Pháp từng làm việc ở Bắc Kỳ, lại ghi chép về “lễ đăng tiết” hay lễ đèn lồng diễn ra vào đêm 15 tháng Giêng. Theo ông, đây là lễ hội tôn vinh Thái Ất – vị thần tượng trưng cho nguyên lý tối thượng chi phối vạn vật. Các “kỳ lão” và “bà vãi” chủ trì nghi thức, cầu cho mùa màng bội thu và con cháu đông đúc. Ban thờ được trang hoàng bằng hoa và đèn lồng, với lễ vật hình thỏi vàng, thỏi bạc bằng giấy. Sau nghi lễ, dân làng cùng dự bữa cỗ với bánh nếp nhiều màu, thịt gà, chuối, trầu cau và đồ uống chủ yếu là trà xanh.
Không khí lễ hội với đèn lồng, cỗ bàn và hội hè khiến Rằm tháng giêng mang dáng dấp một Tết hội làng. Nếu Tết Nguyên đán nghiêng về không gian gia đình, thì đêm rằm Thượng nguyên mở rộng ra không gian cộng đồng, tạo nên sự kết nối xã hội mạnh mẽ.
Tết Lại: Hoàn Tất Mùa Xuân Và Khởi Đầu Mới
Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính trong sách “Bách khoa thư về làng Việt cổ truyền”, sau Tết Nguyên đán, nhiều gia đình vẫn tiếp tục không khí xuân vào dịp Rằm tháng giêng bằng cách gói bánh chưng, bày mâm cỗ và chơi mai đào nở muộn. Do đó, dân gian gọi đây là Tết Lại – cái Tết trở lại sau Tết chính. Với những người đau ốm trong dịp đầu năm hoặc gia đình có tang chưa kịp hưởng trọn niềm vui đoàn viên, rằm tháng Giêng trở thành dịp “ăn Tết bù”, như một cách hoàn tất mùa xuân còn dang dở.
Quan niệm dân gian còn cho rằng, muốn bắt tay vào việc lớn cần phải chờ “qua Rằm tháng giêng”. Người dự định đi làm ăn xa thường nán lại, đợi qua ngày rằm mới lên đường. Đây không chỉ là mốc kết thúc mùa Tết, mà còn là một nghi thức tinh thần – xin phép tổ tiên và thần linh trước khi bước vào hành trình mới của năm.
Tóm lại, Rằm tháng giêng được gọi là Tết Lại không chỉ vì cỗ bàn và hội hè sau Tết Nguyên đán, mà quan trọng hơn, đây là mốc khép lại trọn vẹn mùa xuân và xác lập nhịp sống mới của năm. Nếu Tết Nguyên đán mở ra một chu kỳ thời gian mới, thì Rằm tháng giêng chính là bước hoàn tất, giúp năm mới trở nên đủ đầy và ý nghĩa hơn trong văn hóa Việt.
