Để thu được thành quả từ phát triển kinh tế trên nền di sản, những trở ngại, bất cập cần được xác định rõ nhằm tháo gỡ. Chúng tôi đã nhận được nhiều ý kiến từ những người đang trực tiếp phát triển kinh tế trên nền di sản.
Khó khăn về vốn và tiếp cận thị trường
Ông Nguyễn Văn Đoại, Chủ tịch HĐQT, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ tổng hợp Đại Nam (Đông Anh, Hà Nội) cho rằng, hành trình xây dựng thương hiệu từ di sản có thể bắt đầu từ nét đặc thù, hệ sinh thái của địa phương. Ông lựa chọn đi từ cái gốc, bám vào đất đai, khí hậu, tập quán canh tác và kinh nghiệm sản xuất qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, ông gặp không ít khó khăn, đầu tiên là vấn đề vốn vì những mô hình này phải đầu tư dài hạn, trong đó cần quan tâm tới hạ tầng phục vụ trải nghiệm. Ngoài ra còn hạn chế trong kết nối thị trường, năng lực làm thương hiệu. Nhiều sản phẩm có chất lượng, có câu chuyện nhưng khi đưa ra thị trường vẫn loay hoay do chưa có chiến lược truyền thông bài bản, chưa biết cách tiếp cận người tiêu dùng hiện đại.
Bà con quen làm nông hơn làm du lịch
Bà Lường Thị Hồng Tươi, thành viên Hợp tác xã Du lịch và Nông nghiệp Vặt Hồng (Sơn La) chia sẻ khó khăn cơ bản là đôi khi còn lúng túng trong câu chuyện làm sao vừa giữ được bản sắc vừa nâng cao chất lượng dịch vụ. Bà con quen làm nông, chưa quen làm du lịch nên từ cách đón tiếp, phục vụ đến giới thiệu văn hóa đều phải học từ đầu, học mỗi ngày. Việc quảng bá, kết nối với các công ty lữ hành, đưa khách về bản vẫn còn hạn chế.
Mâu thuẫn giữa công nhiều và giá rẻ
Nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc Hợp tác xã thêu tay Mỹ Đức (Hà Nội) cho biết, nếu chạy theo thị trường một cách giản đơn sẽ đánh mất bản sắc, còn giữ nguyên không đổi mới thì khó tồn tại. Thách thức lớn nhất là làm sao để nghề truyền thống đi vào đời sống một cách tự nhiên, bởi có nhiều nhóm nghề cần nhiều thời gian trong khi thị trường quen với sản phẩm nhanh, rẻ.
Thiếu chia sẻ thông tin từ cơ quan quản lý
Bà Lò Thị Trang, đại diện cơ sở du lịch cộng đồng Lake View (xã Tiền Phong, tỉnh Phú Thọ) cho biết, họ làm du lịch cộng đồng trong không gian đặc thù, nơi cảnh quan, sự yên tĩnh và nhịp sống tự nhiên tạo sức hút. Khi có thay đổi lớn về hạ tầng, đặc biệt là các tuyến giao thông, ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm của du khách và sinh kế của người dân. Thời gian qua, quy hoạch và triển khai tuyến đường cao tốc đã khiến nhiều cơ sở du lịch gặp khó khăn, thậm chí phải tạm dừng hoạt động. Việc kinh doanh gián đoạn dẫn đến đứt gãy niềm tin với du khách và đối tác. Bà mong muốn có sự chia sẻ thông tin kịp thời, rõ ràng từ các cơ quan quản lý, đặc biệt trong các quy hoạch liên quan đến không gian sinh kế.
Đối mặt với thiên tai thường trực
Ông Thào A Vạng, thành viên Hợp tác xã Nậm Nghẹp (Sơn La) cho biết, họ canh tác sản xuất, làm du lịch trong điều kiện vùng cao khắc nghiệt, vài năm nay liên tục xảy ra mưa đá, sương muối ảnh hưởng nghiêm trọng tới mùa hoa, mùa quả táo mèo. Cây mất mùa, thu nhập giảm, du lịch và di sản cũng bị ảnh hưởng. Ông cho rằng làm kinh tế ở quê hương không thể theo cách bình thường mà phải tính đến yếu tố thiên tai ngay từ đầu. Hiện nay, bà con đang cố gắng đa dạng hóa, không phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết. Hướng đi bền vững là bám vào đời sống thật, du khách có thể đến vào nhiều thời điểm khác nhau. Ông thấy cần có sự hỗ trợ để bà con thích ứng với thiên tai, như hướng dẫn chăm sóc, phục hồi cây trồng, tìm thêm sản phẩm phù hợp. Đồng thời, cần thay đổi cách nhìn về du lịch vùng miền, không phải lúc nào cũng phải đẹp, thuận lợi mà khó khăn, khắc nghiệt cũng là phần câu chuyện chân thực.
Kết nối chưa thuận lợi, giao thông khó khăn
Bà Lý Sao Mai, đại diện Tổ hợp tác sản xuất giấy dó thủ công bản Sưng (Cao Sơn, Phú Thọ) kể, trong nhiều năm, bản gần như không có sóng điện thoại, phải đi ra điểm cao mới bắt được tín hiệu. Trong thiếu thốn, họ sống chậm, bám vào rừng, vào suối với các công việc làm giấy dó, in sáp ong, nhuộm chàm. Bà lo giữ được nghề đã là may mắn. Khó khăn còn là làm sao để mọi người biết đến mình. Khi bản chưa có kết nối thuận lợi, giao thông khó khăn, sản phẩm chủ yếu ở bản. Bà mong có sự kết nối nhiều hơn, ngoài phương tiện còn là kết nối giữa người làm nghề với thị trường và những người trân trọng giá trị truyền thống.
Thiếu ngôn ngữ chung cho di sản
Nghệ nhân Hà Thị Vinh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội nhìn nhận, việc xây dựng thương hiệu từ di sản cần xem xét ở bình diện rộng cho cả hệ sinh thái làng nghề. Mỗi nơi một nét đặc thù là tốt, nhưng thiếu liên kết và định hướng chung thì giá trị di sản khó nâng tầm. Bà cho rằng điểm nghẽn lớn là thiếu tổ chức và thiếu ngôn ngữ chung để đưa di sản lan tỏa. Có nhiều làng nghề, mỗi nơi một thế mạnh, nhưng chưa kết nối thành chuỗi, chưa hình thành thương hiệu vùng, thương hiệu quốc gia. Điều cốt lõi vẫn là yếu tố con người, nghệ nhân phải là đội ngũ nắm giữ tri thức, tinh thần di sản. Nếu không có cơ chế để họ sống được bằng nghề, sáng tạo và được tôn vinh thì khó phát triển bền vững.
Họa sĩ, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát (Đường Lâm, Hà Nội) nhận xét: "Hiện nay nhiều sản phẩm từ di sản đang bị "cào bằng" để dễ tiếp cận thị trường, đồng nghĩa với giảm bớt công đoạn, rút ngắn thời gian, đơn giản hóa kỹ thuật. Điều này có thể giúp bán được nhiều hơn trong ngắn hạn, song về lâu dài sẽ làm mất đi chiều sâu mang tính nền tảng của di sản."
Lữ Mai (Thực hiện)
