Hoàng thành Thăng Long từ lâu đã là biểu tượng linh thiêng của đất kinh kỳ, nơi lưu giữ hồn thiêng sông núi suốt nghìn năm. Trong quá khứ, nơi đây từng chứng kiến vô số nghi lễ và nghi thức cung đình trang trọng. Tuy nhiên, từ đầu thế kỷ 19, khi Thăng Long không còn là kinh đô, các nghi lễ và sinh hoạt cung đình cũng dần mai một. Các nhà khoa học đã vượt qua nhiều khó khăn về tư liệu để tìm lại “lễ nhạc” Thăng Long, từng bước phục dựng nhiều sản phẩm văn hóa, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa.
Phục dựng nét đẹp xưa
Mới chỉ là tiết Lập hạ, nhưng Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long-Hà Nội đã khẩn trương chuẩn bị các hoạt động cho chương trình đón Tết Đoan ngọ. Trong các nghi lễ cung đình xưa, Tết Đoan ngọ là một trong những lễ tiết lớn, được triều đình tổ chức công phu, mang ý nghĩa nhắc nhở mọi người phòng bệnh, đồng thời vua ban quạt – ban phúc lành cho bề tôi và nhân dân. Tết Đoan ngọ tại Hoàng thành Thăng Long bao gồm nhiều nội dung, nhưng phức tạp nhất là các nghi thức cung đình liên quan đến dâng quạt lên vua và vua ban quạt cho quần thần. Để tái hiện những nghi thức này một cách sát thực nhất, những người “vào vai” các vị quan chấp sự phải trải qua quá trình luyện tập kỹ lưỡng trước khi đưa nghi thức đến với công chúng.
Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long-Hà Nội, ông Nguyễn Thanh Quang, cho biết: “Thành phố Hà Nội đã cam kết với UNESCO bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể song song với các giá trị vật thể của Hoàng thành Thăng Long. Trung tâm đã nghiên cứu nhiều nghi lễ, sinh hoạt khác nhau, từ đó phục dựng và thể nghiệm thành công các nghi lễ như: Lễ cúng Táo quân, Lễ thướng tiêu, Lễ Tiến xuân ngưu, Lễ Tiến lịch, Lễ khai hạ, Lễ dâng vật phẩm và ban quạt Tết Đoan ngọ. Gần đây, Trung tâm đã phục dựng thành công Lễ đổi gác của binh sĩ canh gác cổng thành.”
Hoàng thành Thăng Long ngày càng khẳng định tầm vóc của một di sản thế giới thông qua các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn, khai thác và quảng bá giá trị. UNESCO đã đánh giá đây là một hình mẫu về bảo tồn di sản. Tổ chức này cũng đã chấp thuận để Hà Nội phục dựng Điện Kính Thiên – không gian thiết triều thời Lê. Tuy nhiên, những giá trị di sản vật thể mới chỉ là “một nửa” của vấn đề.
Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, nhấn mạnh: “Suốt cả nghìn năm lịch sử, trong các cung điện đã diễn ra biết bao hoạt động và nghi lễ của các vương triều. Việc nghiên cứu, giới thiệu và phục dựng các nghi lễ, sinh hoạt cung đình là hết sức cần thiết, bởi đó chính là hồn cốt của di sản và là cách để công chúng hiểu thêm về những giá trị văn hóa cung đình xưa.”
Việt Nam có nhiều kinh đô cổ, nhưng di sản văn hóa phi vật thể cung đình chủ yếu còn sót lại ở Thăng Long và cố đô Huế. Tuy nhiên, Thăng Long mất vai trò kinh đô từ đầu thế kỷ 19, kéo theo sự biến mất của các nghi lễ cung đình. Hệ thống tư liệu về nghi lễ, sinh hoạt cung đình rất hạn chế, khiến việc nghiên cứu văn hóa phi vật thể cung đình Thăng Long trở thành một hành trình đầy khó khăn. Vượt qua những trở ngại đó, các nhà khoa học đã tìm tòi tư liệu từ nhiều nguồn, “chắp nối” để dần tạo nên một “bức tranh” hoàn chỉnh.
Nghi thức Tiến xuân ngưu – điển hình của sự phục dựng
Nghi thức Tiến xuân ngưu là một trong những nghi thức điển hình được phục dựng. Thạc sĩ Đinh Thị Nguyệt, người trực tiếp tham gia nghiên cứu và phục dựng nghi thức này, cho biết: “Tiến xuân ngưu là một nghi thức đặc biệt quan trọng, vừa mang tính chất cung đình, vừa có tính dân gian khi trở thành ngày hội lớn của người dân kinh thành. Nghi lễ có ngụ ý tiễn mùa đông, chào đón mùa xuân; đồng thời, lễ rước trâu và thần Câu Mang thể hiện tinh thần khuyến khích nông nghiệp. Hình tượng thần Câu Mang và Xuân ngưu rất phức tạp và tỉ mỉ, nhưng lại thiếu nguồn tư liệu. Trung tâm đã nghiên cứu, so sánh, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu thời Lê, tư liệu nước ngoài và tư liệu của triều Nguyễn, cũng như tư liệu của một số nước đồng văn. Chúng tôi áp dụng cách đo kích thước theo thước phong thủy thời Nguyễn, đồng thời dựa vào thiên can, địa chi, âm dương, ngũ hành để xây dựng hình tượng Xuân ngưu và thần Câu Mang. Những mảnh ghép đó giúp Trung tâm phục dựng các nghi thức gần sát với lịch sử nhất và được các nhà khoa học ủng hộ.”
Sau khi hoàn thiện về mặt tư liệu, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long-Hà Nội phối hợp với Hội Di sản Văn hóa Thăng Long và một số nhà hát tổ chức luyện tập, phục dựng và giới thiệu đến công chúng lần đầu vào năm 2019. Đây cũng là giải pháp mà Trung tâm áp dụng cho một số nghi thức khác trong điều kiện thiếu thốn tư liệu. Ngoài nguồn sử liệu trong nước, các ghi chép và hình ảnh của những nhà buôn, giáo sĩ phương Tây cũng cung cấp nhiều tư liệu quan trọng.
Thúc đẩy công nghiệp văn hóa
Một ngôi đình, ngôi đền, bên cạnh các giá trị kiến trúc và mỹ thuật, giá trị còn nằm ở hoạt động văn hóa-tâm linh, đối tượng thờ cúng, nghi thức và nghi lễ liên quan. Với các lầu gác, cung điện, nếu không có những giá trị phi vật thể, kiến trúc dù đẹp đến đâu cũng là những công trình vô hồn. Nhiều quốc gia trên thế giới đã biến những hoạt động phục dựng thành sản phẩm công nghiệp văn hóa. Điển hình như tại Hàn Quốc, nghi lễ đổi gác ở Cảnh Phúc Cung (Seoul) là hoạt động được khách du lịch chờ đón hằng ngày. Tại Việt Nam, nhiều nghi thức cung đình được phục dựng tại Cố đô Huế đã được khai thác trong hoạt động du lịch.
Đối với Hoàng thành Thăng Long, việc tái hiện các nghi thức cung đình cũng là dịp thu hút đông đảo du khách và nhân dân, đặc biệt là các lễ tiết lớn nhân dịp Tết Nguyên đán, Tết Đoan ngọ, Tết Trung thu..., trong đó có những hoạt động đã trở thành thương hiệu gắn với hình ảnh Hoàng thành Thăng Long. Việc phục dựng di sản không chỉ giúp người dân và du khách hiểu hơn về văn hóa, lịch sử Thăng Long-Hà Nội, mà còn mang đến sức sống mới cho di sản. Những chương trình thể nghiệm văn hóa phi vật thể bằng hình thức sân khấu hóa đã tạo nên sức hút du lịch tại Khu di sản Hoàng thành Thăng Long, góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng.
Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đức Cường, nhận định: “Việc phục dựng di sản không chỉ giúp người dân và du khách hiểu hơn về văn hóa, lịch sử Thăng Long-Hà Nội, mà còn mang đến sức sống mới cho di sản. Những chương trình thể nghiệm văn hóa phi vật thể bằng hình thức sân khấu hóa đã tạo nên sức hút du lịch tại Khu di sản Hoàng thành Thăng Long, góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng.”
Do những khó khăn, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long-Hà Nội mới chủ yếu phục dựng và thể nghiệm một số hoạt động lễ tiết của thời Lê Trung hưng. Kho tàng văn hóa cung đình Thăng Long còn nhiều hoạt động phong phú khác, mỗi triều đại lại có những khác biệt. Đơn cử như nhóm lễ tự gồm Lễ tế đàn Nam Giao, đàn Xã Tắc, tế Tông miếu. Đó là chưa kể các nghi thức như: Lễ tấn phong, sắc phong, tiếp sứ thần, thể thức thi đình (điện thí), ban thưởng cho các tân khoa... Nếu được phục dựng đầy đủ, các nghi thức, nghi lễ này sẽ là “thỏi nam châm” thu hút khách du lịch.
Mới đây, Thành ủy Hà Nội đã ban hành Chương trình hành động số 08-CTr/TU thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Trong đó, phục dựng Điện Kính Thiên tại Hoàng thành Thăng Long là nội dung trọng tâm và sẽ được triển khai trước năm 2030.
Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa Thăng Long, ông Nguyễn Viết Chức, cho rằng quá trình nghiên cứu và phục dựng di sản văn hóa phi vật thể cung đình Thăng Long đang “đi sau” so với giá trị vật thể. Yêu cầu tìm lại di sản văn hóa phi vật thể cung đình Thăng Long đặt ra cấp thiết hơn, để khi Điện Kính Thiên và một số công trình khác được phục dựng, chúng ta có thể giới thiệu các di sản văn hóa phi vật thể tương ứng.
Để thực hiện tốt hơn việc tìm lại “lễ nhạc” Thăng Long, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hồng Lý, đề xuất: “Chúng ta cần tổ chức nghiên cứu một cách hệ thống, bài bản về Hoàng thành Thăng Long; hệ thống hóa tư liệu về văn hóa, từ tư liệu chính thống, tư liệu của các nhà truyền giáo cho đến các tài liệu dân gian... Trên cơ sở những nghiên cứu và sưu tầm đó, lựa chọn những hoạt động phù hợp để phục hồi, tái dựng. Vấn đề ở đây cần sự thử nghiệm, không quá cầu toàn, làm dần tùy theo điều kiện từng thời điểm; sau đó sẽ bổ sung, hoàn chỉnh. Một số nghi lễ, nghi thức cần được khai thác triệt để để phát triển du lịch nói riêng, công nghiệp văn hóa nói chung.”
