Giữ Nếp 'Đụng Lợn', 'Đụng Bánh' Ngày Tết: Sẻ Chia Và Gắn Kết Gia Đình
Vào lúc 5 giờ sáng, khi trời còn tối đen, căn bếp nhà ông Nguyễn Văn Sáu ở thôn Xuân Cuồng, xã Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang đã đỏ lửa. Hai vợ chồng ông lục tục dậy sớm đun nước, chuẩn bị mổ lợn. Công việc này lặp lại nhiều năm nay, từ khi các con còn nhỏ đến lúc đã lập gia đình và ra ở riêng. Với ông Sáu, mổ lợn cuối năm là một phần nếp nhà không thể thiếu. Ba người con nay mỗi người một mái ấm, nhưng dịp Tết Nguyên đán vẫn trở về cùng chia thịt trong bữa 'ăn đụng' quen thuộc.
Phong Tục 'Đụng Lợn': Từ Thiếu Thốn Đến Gắn Kết
'Việc này thường được bàn từ trước Tết cả tháng. Nuôi được một, hai con lợn ngon trong năm rồi cũng tính toán để cuối năm chia cho các con', ông Sáu chia sẻ. Trước đây, 'đụng lợn' phổ biến ở nhiều vùng quê khi điều kiện còn hạn chế. Vài gia đình góp tiền mua chung một con lợn hoặc đăng ký phần với nhà có lợn nuôi, chọn ngày mổ rồi chia đều. Cách làm này giúp mỗi nhà có đủ thịt ăn Tết mà không phải gánh chi phí lớn một mình.
Đến nay, khi nguồn cung thực phẩm dồi dào và chợ mở bán gần như xuyên Tết, phong tục ấy ở nhiều nơi đã thưa dần. Tuy vậy, một số gia đình vẫn giữ, không vì thiếu thốn mà vì muốn duy trì không khí quây quần những ngày cuối năm. 'Chọn lợn kỹ lắm. Phải to, ít mỡ, nhiều nạc. Chia ra thì 'miếng nào ra miếng đó'. Lợn năm nay nặng khoảng 80kg, thịt chắc và thơm', ông Sáu cho biết thêm.
Quy Trình Tỉ Mỉ Và Ý Nghĩa Sâu Sắc
Theo ông Sáu, con lợn không chỉ là thực phẩm cho mấy ngày Tết mà còn thể hiện sự chu toàn của gia chủ với họ hàng, con cháu. Bởi vậy, từ khâu chọn giống, chăm nuôi đến thời điểm mổ đều được tính toán cẩn thận. Tiếp lời cha, chị Nguyễn Thị Nga nhớ lại những mùa 'đụng lợn' rộn ràng của xóm làng: 'Có năm từ tinh mơ đã nghe tiếng lợn vang khắp nơi. Người đun nước, người cạo lông, người làm lòng, phụ nữ thì chuẩn bị rổ rá, gia vị, lá chuối. Mỗi người một việc, không ai bảo ai mà vẫn nhịp nhàng'.
Sau khi làm sạch, lợn được ngả ra nong để pha thịt. Thông thường, con lợn được chia thành bốn phần lớn gọi là 'đùi', rồi tiếp tục chia nhỏ tùy theo số hộ tham gia. Các phần nạc, mỡ, xương, thủ, tai, lưỡi, tim, gan… được cân đối tương đối đồng đều để đảm bảo công bằng. Trong các công đoạn, làm dồi là phần tốn thời gian nhất, đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ. Thịt vụn, mỡ chài, đậu xanh, gạo nếp, rau thơm cùng tiết được trộn kỹ, nhồi vào lòng già đã làm sạch, sau đó luộc chín rồi mới chia phần.
Chính sự tỉ mỉ ấy làm nên không chỉ hương vị đặc trưng mà còn giữ trọn tinh thần sẻ chia của tục 'đụng lợn' ngày Tết. Điều đáng nói, những gia đình cùng 'đụng' thịt thường tụ tập ăn bữa lòng lợn ngay sau khi chia phần. Đó vừa là bữa cơm tất niên giản dị, vừa là dịp để ngồi lại, nhìn một năm đã qua và chúc nhau năm mới.
'Đụng Bánh Chưng': Quây Quần Trong Không Khí Xuân
Không chỉ có tục 'đụng lợn' quen thuộc mỗi dịp cuối năm, nhiều gia đình ở xã Hàm Yên còn rủ nhau 'đụng' bánh chưng để ăn Tết. Cứ đến ngày 27 tháng Chạp, nhà bà Nguyễn Thị Phòng lại rộn ràng như một 'xưởng' gói bánh thu nhỏ. Anh em họ hàng, bạn bè, làng xóm góp tiền mua thịt lợn, đỗ xanh, gạo nếp, lá dong, lạt buộc… rồi tập trung tại một nhà để cùng làm.
Việc chung tay sắm sửa khiến không khí đón Tết vì thế náo nức hơn hẳn cảnh mỗi nhà lặng lẽ tự lo. Tiếng nói cười xen lẫn mùi thơm của nếp mới, lá dong tươi tạo nên một nhịp điệu rất riêng của những ngày cuối năm. Ngồi giữa căn nhà, đôi bàn tay đã quen việc của bà Phòng thoăn thoắt xếp lá, đong gạo, đặt nhân, gói vuông vức từng chiếc bánh.
'Gói bánh không chỉ để có cái ăn ngày Tết. Quan trọng hơn là dịp để anh em gặp gỡ, hỏi han nhau sau một năm bận rộn. Ngồi với nhau thế này mới thấy không khí Tết về rất gần', bà Phòng chia sẻ. Bà cho biết, trước đây gia đình chỉ gói khoảng chục chiếc để dùng trong nhà. Từ khi rủ thêm các gia đình khác cùng tham gia, số lượng tăng lên, đủ để chia đều, biếu tặng và dùng trong mấy ngày Tết.
Gìn Giữ Truyền Thống Cho Thế Hệ Sau
'Mỗi người góp một ít, vừa đỡ tốn kém, vừa vui. Bánh làm ra đúng ý của mình hơn. Có đông đủ anh em mình làm cũng thấy hào hứng hơn nhiều. Tôi chỉ mong giữ được nếp này lâu dài, để con cháu sau này vẫn biết Tết không chỉ là mâm cỗ đầy mà là lúc gia đình, họ hàng quây quần bên nhau', bà Phòng nói. Hai năm trở lại đây, chị Đào Thị Hiển – cháu gái bà Phòng cũng góp gạo mang lên nhà cô để cùng gói. Thay vì tìm mua bánh chưng sẵn ngoài chợ, chị chọn cách tự tay làm để cảm nhận trọn vẹn không khí cuối năm.
'Mua bánh thì nhanh và tiện, nhưng cảm giác không giống. Tự tay gói, tự tay buộc lạt rồi chờ bánh chín suốt đêm mới thấy hết cái háo hức của Tết', chị Hiển bộc bạch. Theo chị, điều khiến chị ấn tượng không phải số lượng bánh làm được, mà là bầu không khí quây quần. 'Cả năm ai cũng bận, hiếm khi đủ mặt như thế này. Chỉ một nồi bánh thôi nhưng gom lại được rất nhiều câu chuyện, rất nhiều tiếng cười', chị chia sẻ thêm.
Cùng tham gia 'đụng' bánh còn có bà Lê Thu Hằng – bạn thân của bà Phòng. Bà Hằng khéo tay với kiểu bánh chưng Tày dáng thuôn dài đặc trưng. Từng động tác chậm rãi nhưng chính xác, bà vừa làm vừa hướng dẫn lớp trẻ cách xếp lá cho kín, buộc lạt cho chắc. 'Bánh chưng không chỉ là món ăn, nó gắn với ký ức với phong tục của mỗi gia đình. Nếu mình không làm, không dạy lại, dần dần con cháu sẽ chỉ biết đến bánh mua sẵn', bà Hằng nói.
Theo bà, việc cùng nhau gói bánh giúp các gia đình thêm gắn kết, duy trì nếp sống gần gũi và gìn giữ bản sắc truyền thống. Chỉ trong một buổi tối, ba người phụ nữ với đôi tay thoăn thoắt đã gói được khoảng 90 chiếc bánh. Những chiếc bánh xanh màu lá dong xếp thành hàng ngay ngắn, chờ đưa vào nồi lớn. Khi lửa bắt đầu cháy rực dưới đáy nồi, câu chuyện Tết lại tiếp tục bên bếp than hồng, kéo dài đến tận khuya, tạo nên một căn nhà rộn ràng, nhộn nhịp tiếng cười nói trong những ngày giáp Tết.
