Áp lực giữ bản sắc ngày càng lớn
Tại hội thảo Công tác quy hoạch kiến trúc đô thị với văn hóa di sản TP.Đà Nẵng do Hội Quy hoạch phát triển đô thị VN và Hội Quy hoạch phát triển đô thị TP.Đà Nẵng vừa tổ chức, ông Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị VN, nhấn mạnh sau sáp nhập và điều chỉnh địa giới hành chính, Đà Nẵng đứng trước cơ hội mở rộng không gian phát triển và kết nối các giá trị văn hóa, lịch sử, sinh thái trên quy mô lớn. Từ đô thị trung tâm ven sông Hàn, ven biển đến các làng nghề, vùng miền núi phía tây và hệ thống di sản, TP có điều kiện hình thành một không gian văn hóa đa dạng, tạo nền tảng để phát triển du lịch di sản, công nghiệp văn hóa và xây dựng bản sắc đô thị.
Lợi thế vị trí trung tâm của khu vực Duyên hải miền Trung, cùng khả năng liên kết với Hội An, Mỹ Sơn, Huế càng mở ra cơ hội để Đà Nẵng trở thành đầu mối kết nối các chuỗi giá trị di sản của miền Trung, hướng tới mục tiêu xây dựng hình ảnh một 'thành phố đáng sống có chiều sâu văn hóa'.
Tuy nhiên, cùng với dư địa phát triển là áp lực ngày càng lớn đối với công tác quy hoạch và bảo tồn. Theo chuyên gia quy hoạch đô thị Trần Ngọc Chính, nguy cơ mai một bản sắc văn hóa đang hiện hữu khi quá trình đô thị hóa, phát triển du lịch và đầu tư hạ tầng diễn ra mạnh mẽ. Nhiều không gian có giá trị lịch sử, kiến trúc, cảnh quan và văn hóa cộng đồng chịu sức ép từ phát triển bất động sản, trong khi quỹ đất và nguồn lực dành cho bảo tồn còn hạn chế.
Thách thức về cơ chế và chính sách
Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cũng đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền trong quản lý quy hoạch, kiến trúc và di sản, đồng thời nâng cao năng lực phối hợp giữa các cấp, các ngành. Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị VN đánh giá, một thách thức khác là hệ thống chính sách và công cụ quản lý vẫn chưa theo kịp yêu cầu phát triển mới. Không ít địa phương còn lúng túng trong việc cân bằng giữa phát triển kinh tế với bảo tồn di sản, giữa khai thác giá trị trước mắt với gìn giữ không gian sống, ký ức đô thị và bản sắc văn hóa lâu dài.
Trong khi đó, cơ chế huy động nguồn lực xã hội cho bảo tồn di sản chưa thực sự hiệu quả, sự tham gia của doanh nghiệp, các tổ chức nghề nghiệp và cộng đồng vẫn chưa được phát huy tương xứng. Đây được xem là những bài toán cần sớm có lời giải nếu Đà Nẵng muốn phát triển nhanh nhưng vẫn giữ được chiều sâu văn hóa và bản sắc riêng.
Từ những yêu cầu đó, nhiều chuyên gia cho rằng, chìa khóa nằm ở việc thay đổi tư duy quy hoạch, đưa di sản trở thành nền tảng của phát triển đô thị thay vì chỉ là đối tượng bảo tồn.
Phát triển mô hình đô thị di sản mới
Trong tham luận tại hội thảo, TS-KTS Tô Văn Hùng (Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Đà Nẵng) và TS-KTS Phan Bảo An (giảng viên Khoa Kiến trúc - Trường ĐH Bách khoa Đà Nẵng) đánh giá sau khi mở rộng địa giới, Đà Nẵng có cơ hội hình thành mô hình đô thị di sản mới của VN nếu biết tổ chức các nguồn lực văn hóa thành một cấu trúc không gian thống nhất. Từ đó, đề xuất chuyển từ tư duy 'bảo vệ từng khu di tích' sang 'tổ chức mạng lưới không gian di sản', trong đó vùng đệm không còn là khu vực phụ trợ mà trở thành yếu tố quyết định chất lượng bảo tồn và khả năng phát huy giá trị.
Nhóm tác giả cũng cho rằng, Đà Nẵng mới cần được nhìn nhận như một cấu trúc di sản đa cực với 3 hạt nhân, gồm đô thị trung tâm Đà Nẵng, đô thị cổ Hội An và thánh địa Mỹ Sơn. Khi được kết nối bằng quy hoạch, thiết kế và công nghệ quản lý hiện đại, 3 cực này sẽ tạo thành 'tam giác di sản', mở ra không gian phát triển văn hóa, du lịch, giáo dục và kinh tế sáng tạo của cả vùng. Nhóm tác giả đề xuất sớm xây dựng hệ thống hành lang di sản, quy chế thiết kế đối với các khu vực nhạy cảm và nền tảng dữ liệu số GIS, 3D Mapping phục vụ quản trị, hướng tới chuyển từ phát triển cạnh di sản sang phát triển nhờ di sản.
TS Nguyễn Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Kinh tế du lịch, cũng cho rằng sau khi mở rộng không gian hành chính, Đà Nẵng cần định vị mình là đô thị di sản - sinh thái - sáng tạo thay vì chỉ là đô thị biển và trung tâm dịch vụ. Cùng với đó là xây dựng cơ chế quản trị liên ngành, liên vùng với sự tham gia thực chất của cộng đồng để bảo đảm mọi quyết định phát triển đều đặt di sản ở vị trí trung tâm.
Theo TS-KTS Trương Văn Quảng, Hội Quy hoạch phát triển đô thị VN, Đà Nẵng đang chuyển từ một đô thị sở hữu các di sản đơn lẻ sang mô hình 'vùng đô thị di sản', nơi các giá trị văn hóa, lịch sử, sinh thái được kết nối trong một không gian phát triển thống nhất. Ông Quảng cho rằng quy hoạch đô thị cần chuyển từ tư duy bảo tồn từng công trình sang bảo tồn toàn bộ cảnh quan và không gian di sản, bao gồm cảnh quan tự nhiên, môi trường sinh thái, không gian văn hóa, hoạt động cộng đồng và hệ thống kiến trúc lịch sử. Nếu tích hợp hiệu quả di sản vào quy hoạch đô thị, Đà Nẵng có tiềm năng trở thành một đô thị di sản - sáng tạo tiêu biểu của châu Á.
