Cuốn sách "Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng mới" bị thu hồi vì chứa thông tin, nhận định không chính xác về một số nhân vật, sự kiện lịch sử, đồng thời sử dụng ngôn ngữ chưa phù hợp khi viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh và một số lãnh đạo tiền bối của Đảng. Sự việc này gióng lên hồi chuông cảnh báo về chất lượng thẩm định, biên tập tại các nhà xuất bản hiện nay.
Biên tập - khâu then chốt đảm bảo chất lượng xuất bản phẩm
Bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Tổng biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng, nhấn mạnh: "Nhà xuất bản cần đảm bảo quy trình làm việc nhiều cấp; trong đó thẩm định là yếu tố tiên quyết và biên tập là khâu then chốt để đảm bảo chất lượng đầu ra của xuất bản phẩm." Tuy nhiên, theo các chuyên gia, công tác biên tập hiện nay không đảm bảo chất lượng vì sự buông lỏng quản lý từ một số nhà xuất bản và sự thiếu chủ động tự học của biên tập viên.
Trách nhiệm của lãnh đạo nhà xuất bản
Ông Lê Huy Hòa, nguyên Giám đốc - Tổng biên tập Nhà xuất bản Lao động, cho rằng sự suy giảm chất lượng biên tập cần xét tới trách nhiệm của đội ngũ lãnh đạo. Trách nhiệm này bao gồm xây dựng hệ thống làm việc, quy trình biên tập, kiểm duyệt, nuôi dưỡng nhân sự chất lượng và xây dựng kế hoạch đào tạo năng lực, đạo đức nghề nghiệp.
Theo ông Hòa, trước đây bản thảo được phân về các phòng ban khác nhau, mỗi phòng có trưởng ban giàu kinh nghiệm làm "chốt chặn" kiểm duyệt. Tổng biên tập làm việc với trưởng ban để nắm các nội dung cần lưu ý. Hiện nay, nhiều nhà xuất bản gộp chung bản thảo về một phòng biên tập, làm giảm chuyên môn hóa. Một số nơi còn thuê biên tập viên theo mùa vụ, không chú trọng xây dựng đội ngũ cơ hữu, khiến tính chuyên nghiệp và trách nhiệm suy giảm.
Áp lực thị trường và sự buông lỏng
Ông Đỗ Quang Dũng, Phó chủ tịch chuyên trách Hội Xuất bản Việt Nam, nguyên Phó giám đốc Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, đồng tình rằng một số tổng biên tập thiếu quan tâm tới biên tập, dẫn tới bộ máy bên dưới buông lỏng. Do áp lực về kinh phí, chỉ tiêu, "sợ không làm nhanh thì đối tác không đưa sách cho nhà xuất bản nữa", nhà xuất bản buông lỏng biên tập, trở thành nơi "bán giấy phép" cho đối tác liên kết, không dám mạnh tay vì sợ mất đối tác.
Ông Dũng cũng chỉ ra thái độ xã hội với sai sót ngữ nghĩa trong xuất bản hiện nay hời hợt hơn. Giai đoạn 1980-1990, báo chí có mục "Dọn vườn" thường xuyên chỉ ra lỗi sai, khiến nhà xuất bản e ngại. Nay lỗi chính tả, biên tập chỉ bị coi là "lỗi thường gặp".
Biên tập viên thiếu chủ động trau dồi
Ông Đỗ Quang Dũng nhấn mạnh biên tập viên hiện nay thiếu kỹ năng tự học, tra cứu, tin tưởng vào bản thảo tác giả là chính. Ông Lê Huy Hòa bổ sung: biên tập viên thiếu kiến thức chuyên môn về lĩnh vực sách mình làm, thiếu kỹ năng ngôn ngữ khi làm việc với tác giả, dẫn tới không đủ trình độ "gác cổng tri thức", không phát hiện được "sạn" tư tưởng. Trước đây, nhiều biên tập viên văn học cũng là người sáng tác, biên tập viên lĩnh vực nào cũng từng tham gia thực tế lĩnh vực đó, giúp họ vừa có chuyên môn vừa thấu hiểu tác giả.
"Biên tập viên đóng vai trò như 'con chip nhạy cảm', phát hiện và 'chặn sóng độc' cho ngành xuất bản", ông Lê Huy Hòa nói. Sự phát triển của AI và mạng xã hội khiến ai cũng có thể trở thành tác giả, nhưng không đảm bảo năng lực diễn đạt. Biên tập viên càng cần trau dồi năng lực để chuyển hóa chuyên môn của tác giả thành ngôn ngữ dễ hiểu.
Giải pháp từ nhà xuất bản uy tín
Bà Vũ Thị Quỳnh Liên chia sẻ kinh nghiệm từ Nhà xuất bản Kim Đồng: quy trình thẩm định, biên tập, đọc duyệt nghiêm ngặt trước khi phát hành. Ở khâu chọn lọc, các đề tài được ban Giám đốc định hướng, phòng bản quyền và biên tập tìm kiếm, xây dựng đề cương, đồng hành cùng tác giả. Bản thảo do tác giả gửi đến được thẩm định, chỉ những bản thảo được phê duyệt mới đưa vào kế hoạch. Sau đó, bản thảo trải qua biên tập nhiều bước, được đọc góp ý ở các cấp từ trưởng ban đến tổng biên tập. Với nội dung chuyên sâu, nhà xuất bản tham vấn chuyên gia. Bản thảo tiếp tục qua đọc duyệt, sửa morasse, rà soát chế bản, kiểm tra bìa, minh họa, chú thích, thông tin bản quyền và dữ liệu in ấn.
Ngoài quy trình, Kim Đồng tổ chức đào tạo nội bộ về kiến thức pháp luật, chủ trương Đảng và Nhà nước, cử biên tập viên tham gia lớp bồi dưỡng, thi chứng chỉ, hội nghị tập huấn do Cục Xuất bản, In và Phát hành tổ chức. Bà Liên nhận định cần phát huy vai trò của Hội Xuất bản Việt Nam trong tổ chức các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ và chia sẻ kinh nghiệm từ chuyên gia.
Xuất bản vừa là hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, vừa đáp ứng nhu cầu tri thức thị trường, vừa là công cụ giáo dục và hạt nhân của công nghiệp văn hóa. Vai trò ngày càng quan trọng đòi hỏi các giải pháp nâng cao chất lượng biên tập, trong đó thẩm định là yếu tố tiên quyết, biên tập là khâu then chốt.
