Nhà nghiên cứu Nhật Chiêu đã có một cách tiếp cận độc đáo với Truyện Kiều của Nguyễn Du, khi nhận thấy bốn nguyên tố cơ bản là đất, nước, gió, lửa hiện diện xuyên suốt tác phẩm, đồng hành cùng cuộc đời Thúy Kiều. Trong lời giới thiệu cho ấn bản Truyện Kiều hội bản do Thái Hà Books thực hiện, ông cho rằng Nguyễn Du đã sử dụng tứ đại để tạo nên một 'cõi người ta' sống động, nơi các yếu tố này 'nhảy múa' và soi rọi kiếp đoạn trường của nhân vật chính.
Con mắt Pháp của Nguyễn Du
Ngay từ câu mở đầu 'Trăm năm trong cõi người ta', theo Nhật Chiêu, Nguyễn Du đã không đặt trọng tâm vào một cá nhân riêng lẻ, mà nhìn từ 'cõi' – cõi người ta, cõi trăm năm, cõi hồng trần, cõi sắc, cõi vô sắc. Trong 'cõi' ấy, đời Kiều là câu chuyện tài mệnh của một người con gái và đồng thời là nơi hiện ra những biến động của vạn pháp. Ông gọi cái nhìn của Nguyễn Du là 'con mắt Pháp' – con mắt nhìn đời trong tính biến hiện của vạn pháp. Nhờ đó, người đọc vừa thưởng ngoạn ngôn từ trác tuyệt, vừa được nâng lên trong cái nhìn và cái tâm.
Nhật Chiêu dẫn lại nhận xét của Mộng Liên Đường Chủ Nhân về Nguyễn Du: 'Nhãn phù lục hợp, tâm quán thiên thu', nghĩa là mắt trôi sáu cõi, lòng thấu muôn đời. Theo ông, khó có lời nào cô đọng và tinh tế hơn khi luận về tài năng của đại thi hào.
Hành trình qua cửa không
Một điểm quan trọng trong cách đọc của Nhật Chiêu là chữ 'không'. Ông nhắc đến câu thơ trước mộ Đạm Tiên: 'Sống thì tình chẳng riêng ai / Khéo thay thác xuống ra người tình không' và các chữ 'không' khác như 'Của này bắt được hư không', 'Bỗng không cá nước chim trời lỡ nhau', 'Hư không đặt bỏ nên lời'. Theo ông, Nguyễn Du từng đọc Kinh Bát Nhã nhiều lần, nên không dễ gì không thấy sự mầu nhiệm của chữ 'Không'. Từ đó, hành trình của Kiều được nhìn như một hành trình qua cửa không. Dòng sông Tiền Đường chia đời Kiều thành hai phần: trước khi trầm mình, nàng sống với cái ngã khốn khổ; sau khi được cứu, cái ngã ấy tan biến, nàng trở nên rạng ngời trong am mây, bên thiên nhiên cao diệu, rồi trở về gia đình trong tâm thế bình an.
Bốn nguyên tố trong Truyện Kiều
Nhật Chiêu cho rằng Nguyễn Du đã gọi lên đất, nước, gió, lửa, và các yếu tố này đi theo từng bước chân Kiều. Nước trong Truyện Kiều trước hết là biểu tượng của tình yêu và lưu lạc: có nước trong veo của buổi đầu gặp Kim Trọng, nhưng cũng có nước đục của đời chìm nổi. Những câu như 'Dưới dòng nước chảy trong veo', 'Lỡ làng nước đục bụi trong', 'Đục trong thân cũng là thân' cho thấy cái nhìn không sai biệt của Nguyễn Du. Nước cũng là ngôn ngữ của chia ly và đoàn tụ: khi rời mẹ, Kiều nói 'Lỡ làng nước đục bụi trong / Trăm năm để một tấm lòng từ đây'; mười lăm năm sau, khi trở về, nàng kể 'Từ con lưu lạc quê người / Bèo trôi sóng vỗ chốc mười lăm năm'. Theo Nhật Chiêu, nước luôn xuất hiện đúng lúc, như thể tính Kiều đã lẫn vào tính nước.
Đất mang hai mặt: vừa là quê nhà thân thuộc, vừa là đất khách nơi Kiều bị xô vào những địa ngục trần gian. Các chữ như 'đất khách quê người', 'chung quanh vẫn đất nước nhà', 'nước non người' cho thấy đất không chỉ là không gian địa lý mà còn là cảm giác thuộc về hoặc bị lưu đày. Ở cuối truyện, khi Kiều nói với Kim Trọng 'Thân tàn gạn đục khơi trong', Nhật Chiêu thấy thân tàn như phần đất đã chịu đựng, còn gạn đục khơi trong là phần nước đã trong lành trở lại. Hình ảnh am Giác Duyên 'rêu trùm kẽ ngạch, cỏ lên mái nhà' trở thành vẻ đẹp của tự do, của một không gian đã thôi là nơi cư trú cố định.
Gió thổi suốt hơn 3.000 câu Kiều, gắn với thân phận phong trần và những chuyển động vô hình của số phận. Cơn gió đầu tiên là của Đạm Tiên: 'Ào ào đổ lộc rung cây / Ở trong đường có hương bay ít nhiều / Dè chừng ngọn gió lần theo'. Từ làn gió ấy, Kiều nhìn xuyên qua một đời nữ nhi rồi chạm tới hàng nghìn hồng nhan bước qua cầu đoạn trường.
Lửa ban đầu hiện ra như tro tàn, vàng mã, rồi thành lửa hủy diệt trong những cuộc đẩy đưa đời Kiều: cỗ xe vu quy đưa nàng vào 'nhà lửa' lầu xanh, lửa bùng lên trong cơn ghen của Hoạn Thư: 'Lửa tâm càng dập càng nồng'. Song, lửa không chỉ thiêu đốt: khi Kiều được cứu khỏi sông và về am mây, lửa trở thành ánh sáng tỉnh thức: 'Trên am cứ giữ hương dầu hôm mai'.
Một vũ trụ nghệ thuật
Vì thế, Truyện Kiều trong mắt Nhật Chiêu là một vũ trụ nghệ thuật mà đất, nước, gió, lửa cùng chuyển động, làm hiện lên số phận nàng Kiều bi kịch mà không bi lụy, khổ đau mà vẫn rạng ngời sự sống. Ở đó, Nguyễn Du xuất hiện như nhà thơ mang lại cho thi ca Việt Nam chiều kích sâu thẳm của thiên nhiên, Pháp giới và tuệ giác.
