Nhà máy thủy điện Cát Cát được người Pháp xây dựng từ năm 1925, là một trong những công trình thủy điện đầu tiên tại Đông Dương. Hiện nay, nhà máy không còn hoạt động nhưng vẫn được lưu giữ như một chứng tích quan trọng của ngành điện Việt Nam.
Vị trí và lịch sử hình thành
Nhà máy thủy điện Cát Cát nằm ở thị xã Sa Pa cũ (nay thuộc xã Tả Van, tỉnh Lào Cai). Cùng với nhà máy thủy điện Ankroet (tỉnh Lâm Đồng), đây là hai nhà máy thủy điện cổ nhất Việt Nam do người Pháp xây dựng đầu tiên ở Đông Dương. Công trình đã tồn tại hơn 100 năm, từ năm 1925 đến nay.
Theo tư liệu lịch sử, ban đầu nhà máy có công suất 50 kW/h, chủ yếu cung cấp điện cho hệ thống máy điện tín và phục vụ sinh hoạt cho sĩ quan, binh lính Pháp tại Sa Pa.
Giai đoạn ngừng hoạt động và phục hồi
Năm 1953, trong phong trào tiễu phỉ kháng chiến, để tránh bị phá hoại, chính quyền địa phương quyết định chuyển hệ thống máy phát điện về tỉnh Yên Bái bảo quản, khiến nhà máy ngừng hoạt động.
Đến năm 1960, khi người Ba Lan xây dựng Trạm Vật lý địa cầu tại huyện Sa Pa cũ, họ đã nghiên cứu hỗ trợ sửa chữa và khôi phục nhà máy. Các chuyên gia Ba Lan thiết kế và đặt làm một tuabin máy phát mới, nâng công suất lên 100 kW/h, cung cấp đủ điện cho Trạm Vật lý địa cầu và một số cơ quan đầu não của huyện Sa Pa thời đó.
Hoạt động và ngừng vĩnh viễn
Từ năm 1960 đến 1979, thủy điện Cát Cát hoạt động bình thường. Để phục vụ thêm hai khu dân cư trung tâm thị trấn Sa Pa, nhà máy được nâng cấp tuabin. Tuy nhiên, đến năm 1993, khi hệ thống điện lưới quốc gia phủ đến Sa Pa, do công suất nhà máy thấp nên nhà máy dừng phát điện. Ông Đỗ Ngọc Minh, người vận hành nhà máy, là người đóng van nước và cầu dao, chấm dứt vai trò lịch sử của thủy điện sau quãng thời gian hoạt động bền bỉ.
Hiện trạng và giá trị du lịch
Hiện nay, hệ thống tuabin, bảng điều khiển và nhiều thiết bị khác vẫn được lưu giữ nguyên trạng. Bên ngoài nhà máy, hệ thống cột điện xây từ năm 1925 vẫn còn nhưng không có dây. Người dân bản Cát Cát dùng để lắp bóng điện chiếu sáng cho khu dân cư và điểm du lịch cộng đồng.
Các dấu tích như khu đập ngăn nước trên suối, mương dẫn nước, bể điều áp, ống thép dẫn nước về tuabin, nhà vận hành, cửa xả nước vẫn được giữ gìn khá nguyên vẹn, dù nhiều hạng mục đã xuống cấp theo thời gian.
Du khách nước ngoài rất thích thú khi chiêm ngắm nhà máy thủy điện cổ xưa nhất Việt Nam. Một du khách người Ba Lan chia sẻ: "Nhà máy thủy điện nằm trên khu vực miền núi cao, các thiết bị máy móc, vật liệu xây dựng được đưa từ nước ngoài về và vận chuyển đến đây rất tài tình. Tôi rất khâm phục người dân địa phương đã góp phần lớn xây dựng nên nhà máy này."
