Nhà Cửa Và Trang Phục Việt Nam 150 Năm Trước Qua Góc Nhìn Một Người Pháp
Trong bài viết "Tết Hà Nội 90 năm trước dưới mắt một người Pháp", học giả Bình-nguyên Lộc đã dịch và phân tích hai bức thư riêng của ông Tham sự R. Vasselle gửi về gia đình ở Pháp, được đăng trên Tạp chí Bách Khoa. Những ghi chép này cung cấp cái nhìn hiếm hoi về đời sống vật chất của người Việt gần 150 năm trước, từ nhà ở đến trang phục, dù đôi chỗ cần được xem xét lại qua lăng kính phản biện.
Kiến Trúc Nhà Ở: Từ Tranh Tre Đến Gạch Đá
Theo R. Vasselle, nhà chính của người Annam (tên gọi người Việt thời đó) được xây bằng đất và tre, lợp mái tranh. Ông mô tả rằng khi bão đến, mái nhà có thể bị hư hại nặng, nhưng việc sửa chữa lại diễn ra rất nhanh chóng, thường hoàn thành chỉ trong ngày hôm sau. Bình-nguyên Lộc đặt câu hỏi về cách dùng từ "nhà chánh hiệu", cho rằng có lẽ tác giả muốn nói đến đa số nhà của người Việt thời đó.
Về giường ngủ, Vasselle nhận xét rằng người Annam sử dụng giường trại lính của quân đội Pháp và ngủ một cách thoải mái như trên giường êm ái. Bình-nguyên Lộc giải thích điều này ám chỉ đến sập gỗ truyền thống của người Việt. Ông cũng đề cập đến sự phân hóa giàu nghèo: trong khi người khá giả có thể ngủ trên ván hoặc đá, thì người nghèo chỉ có những túp lều tranh thấp đến mức không thể đứng thẳng được.
Một điểm đáng chú ý là Vasselle cho rằng người giàu có sống trong nhà xây bằng đá theo kiến trúc Trung Hoa. Tuy nhiên, Bình-nguyên Lộc phản bác rằng thực tế, nhà giàu ở Việt Nam thường dùng gạch, chứ không phải đá, và đây là một sai sót trong quan sát của tác giả người Pháp.
Trang Phục Truyền Thống: Từ Quần Áo Rộng Rãi Đến Phong Tục Mặc Đẹp
Về y phục, R. Vasselle mô tả quần của người Việt rất rộng, áo cài nút ở bên hông, với vạt áo đàn ông dài đến gối và vạt áo phụ nữ dài hơn. Ông cũng ghi nhận rằng vào mùa đông, phụ nữ thường mặc chồng nhiều lớp áo, mỗi áo một màu khác nhau, tạo nên vẻ đẹp sặc sỡ.
Nón lá được khen ngợi vì khả năng che mưa nắng hiệu quả, dù hơi cồng kềnh. Chỉ người giàu mới có giày săn đan, trong khi người nghèo thường đi chân đất. Vasselle còn đề cập đến trẻ con thường trần truồng hoặc mặc áo mỏng không che hết rốn, nhưng Bình-nguyên Lộc cho rằng đây chỉ là hình ảnh của trẻ em nông thôn nghèo, không đại diện cho toàn bộ xã hội.
Những Ghi Chép Về Phong Tục Và Xã Hội
Ngoài nhà cửa và trang phục, bức thư của R. Vasselle còn đề cập đến một số phong tục xã hội. Ông viết rằng các nhà lập pháp Annam rộng rãi hơn người Pháp trong việc cho phép ly dị khi có sự đồng thuận của cả hai bên, nhưng vì hôn nhân được thực hiện dưới sự chứng kiến của nhà sư, nên việc ly dị cũng cần sự cho phép từ nhà sư.
Bình-nguyên Lộc tỏ ra hoài nghi về chi tiết này, cho rằng ông chưa từng nghe đến tục lệ nào như vậy trong xã hội Việt Nam truyền thống. Tuy nhiên, ông cũng nhận định rằng có lẽ người viết thư không cố ý xuyên tạc, mà chỉ đơn giản là quan sát chưa kỹ lưỡng.
Kết Luận: Giá Trị Lịch Sử Và Tính Phản Biện
Những ghi chép của R. Vasselle, dù có phần chủ quan và đôi chỗ sai sót, vẫn mang giá trị lịch sử quan trọng trong việc lưu giữ hình ảnh đời sống Việt Nam gần 150 năm trước. Qua phân tích của Bình-nguyên Lộc, độc giả có cái nhìn cân bằng hơn, vừa trân trọng nguồn tư liệu quý, vừa ý thức được cần đối chiếu với các nguồn khác để có bức tranh chính xác về quá khứ.
Bài viết này không chỉ là khám phá về kiến trúc và trang phục, mà còn là bài học về cách tiếp cận lịch sử một cách khoa học và phê phán, giúp chúng ta hiểu sâu hơn về văn hóa và xã hội Việt Nam trong giai đoạn chuyển giao thế kỷ.
