Mấy chục năm trước, nói chuyện với sinh viên báo chí, nhà báo Đinh Thế Huynh nhắc đến một câu nói của người dân vùng cao về nạn phá rừng: “Cây gỗ trên rừng to thế mà cây nào cũng mang được về xuôi. Hạt muối bé thế mà mang lên đây thì bảo giao thông khó khăn”. Nhiều thế hệ sinh viên báo chí được các bậc đàn anh đi trước nhắc nhở nằm lòng: nhà báo phải nói được tiếng dân, phải nghe được những điều người dân đang nghĩ, để ý Đảng, lòng dân là một.
Báo chí gắn bó với nhân dân từ thuở ban đầu
Báo chí ra đời và phát triển vì gắn bó với nhân dân. Những tờ báo do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc khởi xướng, những tờ báo trong kháng chiến, những trang báo được in ngay giữa chiến trường Điện Biên Phủ có sức sống mãnh liệt vì nói được điều nhân dân quan tâm, phản ánh hơi thở của thời đại và khơi dậy khát vọng dân tộc. Đó là điều không một thuật toán nào thay thế được.
Báo chí nói được tiếng người dân để xây đắp niềm tin. Dân tin báo của Đảng cũng chính là tin vào Đảng, Nhà nước. Bởi thế, báo chí không chỉ đưa tin mà còn kiến tạo niềm tin. Niềm tin ấy là vô giá. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh trong bài viết “Báo chí cách mạng trong kỷ nguyên số”: “Báo chí phải là nơi nhân dân tìm đến khi cần sự xác nhận đáng tin cậy, không phải nơi chạy theo xu hướng. Xã hội cần nơi tin cậy để hiểu đúng sự thật. Người dân cần biết việc gì đã xảy ra, vì sao xảy ra, tác động đến ai, trách nhiệm thuộc về đâu và giải pháp nào có cơ sở”.
Lòng tin là nguồn lực lớn nhất của quốc gia
Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cũng nhấn mạnh về “lòng tin” khi phát biểu nhậm chức trước Quốc hội: “Tôi ý thức sâu sắc rằng, lòng tin của nhân dân là nguồn lực lớn nhất của quốc gia. Muốn phát triển nhanh thì bộ máy phải trong sạch, cán bộ phải liêm chính, công vụ phải kỷ cương. Chính phủ cam kết hành động với quyết tâm cao nhất, đặt lợi ích quốc gia - dân tộc và hạnh phúc của nhân dân lên trên hết, trước hết”.
Niềm tin phải bắt nguồn từ tính chân thực của thông tin. Nhà báo Hữu Thọ từng cảnh báo về hiện tượng cơ sở cung cấp báo cáo, nhà báo lấy về cắt cúp, biên tập rồi đứng tên, không có dấu ấn cá nhân, góc nhìn riêng mất dần, tính phát hiện không thấy đâu. Theo ông, tác giả những bài báo kiểu đó phải là anh cán bộ văn phòng chứ nhà báo không có công gì cả.
Tránh 'làm dáng' và 'nghệ thuật biểu diễn' trong tác nghiệp
Một xu hướng khác là sự dấn thân theo kiểu “làm dáng”, có hơi hướng “nghệ thuật biểu diễn”. Mấy chục năm trước, công chúng xúc động khi thấy một nữ phóng viên truyền hình đứng giữa dòng nước lũ ngập gần tới ngực để phản ánh tình hình bão lũ miền Trung. Hình ảnh ấy từng được xem là biểu tượng của tinh thần nghề nghiệp, nhưng người tinh ý có thể đặt câu hỏi: tại sao phải đứng đúng chỗ nước sâu nhất? Liệu có cách nào phản ánh trung thực mà vẫn bảo đảm an toàn?
Cũng như một phóng sự về hạn hán từng ghi hình người phụ nữ gánh nước vượt dốc rồi liên tục hỏi có mệt không, có xa không. Thực ra đôi khi không cần nhiều lời, chỉ cần đặc tả đôi vai trĩu xuống, những giọt mồ hôi lăn trên gương mặt, chiếc thùng nước sóng sánh đã vơi quá nửa. Người xem sẽ hiểu. Sự thật vốn có sức mạnh riêng, không cần “làm dáng” hay cường điệu thêm.
Nhà báo phải lùi lại để nhân chứng lên tiếng
Báo chí là nghề kể chuyện bằng sự thật. Có lúc, mọi kỹ xảo phải lùi lại để sự thật tiến lên. Nhà báo phải lùi lại để nhân chứng lên tiếng. Một người nông dân nhìn cánh đồng nứt nẻ vì hạn hán, một người mẹ ngồi lặng trước di ảnh con, một công nhân cặm cụi trong ca làm việc kéo dài, một cụ già ôm tập hồ sơ đi gõ cửa nhiều cơ quan suốt nhiều năm. Đôi khi không cần lời bình hùng hồn, không cần thể hiện cảm xúc quá mức, chỉ cần để họ kể, để họ nói, thậm chí để họ im lặng đúng lúc. Sự thật sẽ tự cất tiếng nói.
Tác giả có 20 năm làm giảng viên trường báo chí. Nhiều sinh viên đã vượt lên trong nghề, trở thành những nhà báo có tên tuổi, được công chúng tin cậy. Tác giả nhớ đến một nữ phóng viên trẻ sớm thành danh với những phóng sự rất riêng, có tiếng dân, có hơi thở đời sống, cả hiểm nguy khi phanh phui cái xấu, cái ác. Nhưng khi cô ấy bụng bầu gần ngày sinh vẫn lăn lộn phục kích cả đêm nơi rừng sâu núi thẳm để ghi lại cảnh bắt buôn lậu vùng biên thì tác giả băn khoăn: Những đồng nghiệp khác ở đâu?
Giá trị xã hội là thước đo nghề báo
Thước đo nghề báo không phải là mức độ nguy hiểm mà là giá trị xã hội mà tác phẩm tạo ra. Mong những nhà báo yêu nghề lúc say sưa nhất vẫn tìm thấy cách tiếp cận hợp lý nhất vì công chúng còn muốn họ cống hiến lâu dài.
Nói đến thách thức lớn nhất của báo chí hôm nay, còn một câu hỏi cần được nhìn thẳng. Nhiều năm qua, báo chí liên tục đối mặt với áp lực về nguồn thu, công nghệ và cạnh tranh thông tin. Khi bàn về chính sách thuế hay cơ chế hỗ trợ báo chí, các cơ quan báo chí đã lên tiếng, nhưng từ góc độ làm chính sách, có cảm giác nhiều ý kiến na ná nhau, ít góc nhìn riêng, ít phân tích sắc sảo, thậm chí có bài viết tạo cảm giác nói cho xong, chưa thực sự nhằm thuyết phục để thay đổi chính sách.
Báo chí phải kể được câu chuyện của chính mình
Có lẽ vì báo chí vốn quen nói chuyện của người khác nhưng chưa thực sự biết kể câu chuyện của chính mình. Và sâu xa hơn, một ngành nghề chỉ được xã hội bảo vệ khi xã hội cảm thấy ngành nghề ấy đang bảo vệ lợi ích của mình. Nếu người dân thấy báo chí đang nói thay tiếng nói của họ, đang đấu tranh cho những điều họ quan tâm thì họ sẽ tự nhiên đứng về phía báo chí. Niềm tin ấy không thể tạo ra bằng một chiến dịch truyền thông, mà chỉ có thể tạo ra bằng hàng nghìn, hàng vạn tác phẩm báo chí chất lượng, nóng hổi và đầy trách nhiệm mỗi ngày.
Tác giả viết những dòng này khi báo chí đang trong quá trình thực hiện quy hoạch, sáp nhập, với mục tiêu tinh gọn và hiệu quả hơn. Nhưng vẫn không tránh được nghĩ suy, xáo trộn, cả làm nghề lẫn mưu sinh. Điều gì là bất biến trước những thay đổi của nghề?
Giá trị bất biến của báo chí trong kỷ nguyên số
Báo chí chắc chắn phải thay đổi vì nếu không thay đổi, báo chí sẽ tụt hậu. Nhưng có những giá trị không được phép thay đổi: khả năng lắng nghe và nói tiếng nói người dân, tinh thần đi tìm sự thật, dấu ấn cá nhân của người làm báo, bản lĩnh phản biện, trách nhiệm xã hội, sự tử tế với công chúng, và cả khả năng nắm bắt, thích ứng với công nghệ mới.
Cuộc sống sẽ còn nhiều thay đổi, nhưng điều xã hội cần ở báo chí sẽ không thay đổi: nhu cầu của người dân được lắng nghe, được nói lên tiếng nói của mình và được nhìn thấy chính mình trong những tác phẩm báo chí. Còn giữ được điều ấy, báo chí sẽ còn giá trị với tương lai.
