Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ: Nghệ thuật truyền thống là nền tảng văn hóa quốc gia
Là một chuyên gia tâm huyết với văn hóa dân tộc, nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ đã có những chia sẻ sâu sắc về vai trò và giá trị của nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh hiện đại. Trong cuộc trao đổi với phóng viên, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy các loại hình nghệ thuật này như một phần không thể thiếu của bản sắc quốc gia.
Nghệ thuật truyền thống: Tinh hoa văn hóa và nền tảng phát triển
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ, nghệ thuật truyền thống, hay còn gọi là nghệ thuật cổ truyền, đã tồn tại lâu dài trong cộng đồng và xã hội Việt Nam, để lại những giá trị thẩm mỹ sâu sắc. Ông giải thích rằng những giá trị này không chỉ đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của cộng đồng mà còn tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo, làm nền tảng cơ bản cho sự phát triển tổng thể của văn hóa hiện đại và tương lai. "Nó chính là tinh hoa của văn hóa ở cấp độ cộng đồng quốc gia-dân tộc như quan niệm hiện nay", ông khẳng định.
Trong đời sống hiện đại, nghệ thuật truyền thống vẫn giữ vị trí quan trọng, thấm đẫm trong mọi loại hình nghệ thuật của Việt Nam, từ hội họa, kiến trúc, điêu khắc đến âm nhạc, và đặc biệt phong phú trong văn chương, sân khấu, vũ đạo. Ông tự hào chỉ ra rằng Việt Nam đã bước vào thời kỳ hiện đại trên nền tảng của suối nguồn nghệ thuật truyền thống, với những thành tựu đáng ghi nhận sau năm 1945 và 1975. "Nghệ thuật truyền thống mãi mãi là nền tảng cho sự phát triển và đổi mới, hòa nhập", ông nhấn mạnh, đồng thời ví von rằng dù có thể sáng tác bằng ngôn ngữ nước ngoài, cái chất vẫn là truyền thống trong tâm hồn tác giả.
Căn cước thẩm mỹ và sức mạnh mềm quốc gia
Khi được hỏi về quan điểm cho rằng nghệ thuật truyền thống là "căn cước thẩm mỹ" của xã hội và nền tảng của sức mạnh mềm quốc gia, nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ bày tỏ sự đồng tình và tự hào. Ông lấy ví dụ về tiếng Việt, một ngôn ngữ không những không đứng trước nguy cơ biến mất mà còn phát triển mạnh mẽ, khẳng định năng lực tư duy và sáng tạo. Theo ông, bản sắc nghệ thuật truyền thống được xác định bởi cách cộng đồng ứng xử và tạo giá trị, như nhà nhân chủng học Claude Lévi-Strauss đã đề cập.
"Bản sắc nghệ thuật truyền thống sẽ là sự khẳng định cộng đồng mình trước các cộng đồng khác và quan trọng hơn là sự đóng góp trực tiếp vào văn hóa nhân loại", ông phân tích. Chính điều này, theo ông, đã giúp Việt Nam được thế giới thừa nhận và quý mến, tạo nên năng lực mềm và sức mạnh mềm trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Đóng góp cho du lịch và công nghiệp văn hóa
Từ góc nhìn thực tiễn, nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ cho rằng nghệ thuật truyền thống có thể đóng góp tích cực cho sự phát triển văn hóa và kinh tế, đặc biệt trong các lĩnh vực như du lịch và công nghiệp văn hóa. Ông chia sẻ kinh nghiệm cá nhân khi tham gia các hoạt động như nghiên cứu quan họ, viết lời mới cho hò Quảng Bình và hát văn, nhấn mạnh rằng những di sản này tạo ra ấn tượng tốt đẹp, sự tin cậy và tương trợ giữa con người.
"Du lịch hay công nghiệp văn hóa được xây dựng bền vững trên cơ sở đó", ông nói. Dù không tập trung vào các khái niệm như "dòng tiền" hay "thu nhập thụ động", ông tin rằng giá trị chân - thiện - mỹ của nghệ thuật truyền thống sẽ thu hút mọi người, mang lại hạnh phúc và sự kết nối.
Thách thức và giải pháp trong bảo tồn
Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ cũng thẳng thắn chỉ ra những "điểm nghẽn" trong việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống hiện nay. Theo ông, dù có đường lối đúng đắn, việc thực hiện còn nhiều hạn chế do con người và thiết chế vận hành chưa hiệu quả. Ông cho biết nhiều người chưa gắn kết hài hòa bốn khuyến nghị của UNESCO về di sản văn hóa: Thấu hiểu, Bảo tồn, Phát huy và Quảng bá, dẫn đến sự điều hành lúng túng và can thiệp khô cứng.
"Về thiết chế văn hóa, chúng ta còn ít kế hoạch cụ thể phù hợp với từng di sản nghệ thuật truyền thống cụ thể", ông nhận định. Điều này khiến nhiều năng lực nghệ thuật xuất sắc bị phí phạm trong quá trình bảo tồn và phát triển. Ông kêu gọi cần có ý thức mạnh mẽ hơn, kế hoạch rõ ràng, và đầu tư hợp lý cho con người và công việc để phát huy tối đa giá trị nghệ thuật truyền thống, như đã được định vị từ Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, sinh năm 1956, có nhiều năm công tác tại Khoa Văn học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội và là một trong những sáng lập viên của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Với kinh nghiệm giảng dạy, nghiên cứu và tham gia các hoạt động khảo cứu, bảo tồn di sản, ông tiếp tục đóng góp tích cực vào việc nhận diện và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại.
