Nghệ Nhân Hrê 75 Tuổi Và Hành Trình Dệt Thổ Cẩm Xuyên Thế Kỷ
Ở tuổi 75, bà Phạm Thị Điền (thôn Làng Teng, xã Ba Động, tỉnh Quảng Ngãi) vẫn miệt mài bên khung dệt thổ cẩm mỗi ngày. Bà được xem như "mắt xích" quan trọng trong việc gìn giữ và trao truyền nghề dệt truyền thống của dân tộc Hrê qua nhiều thế hệ trong gia đình. Hơn 60 năm trước, bà được người dì ruột chỉ dạy từng công đoạn: kéo sợi, nhuộm màu, dệt vải... để tạo ra những tấm thổ cẩm đẹp mắt, mang đậm bản sắc văn hóa.
Bà Phạm Thị Điền chia sẻ: "Vài ngày không ngồi vào khung dệt là tôi cảm thấy nhớ lắm. Nghề dệt đã gắn bó với dân tộc Hrê chúng tôi từ lâu đời, không chỉ riêng tôi mà rất nhiều phụ nữ trong làng đều say mê công việc này".
Mang Khung Dệt Đi Sơ Tán Thời Chiến Tranh
Sau khi lập gia đình, bà Điền được mẹ chồng tận tình chỉ bảo thêm, giúp tay nghề ngày càng thuần thục. Những sản phẩm thổ cẩm do bà làm ra được trao đổi, mua bán với cư dân trong vùng, góp phần giúp gia đình vượt qua những tháng ngày thiếu thốn. Đặc biệt, trong thời kỳ chiến tranh ác liệt, khi quê hương chìm trong lửa đạn, gia đình bà cùng dân làng phải tản cư để tránh các cuộc càn quét của địch.
Bà và nhiều phụ nữ Hrê khác đã mang theo khung dệt khi đi sơ tán. Đến nơi ở mới, họ lại miệt mài dệt cả đêm ngày, tạo ra những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ sắc màu giữa non cao. Khi hòa bình lập lại, bà Điền cùng chồng cần mẫn làm nương rẫy, trồng mì, bắp, lúa trên những thửa ruộng bậc thang. Đêm về, bà vẫn bên khung dệt, dù thu nhập chẳng đáng là bao, và kiên trì truyền dạy nghề cho cả 4 người con gái của mình.
Ba Thế Phụ Nữ Và Niềm Đam Mê Dệt Thổ Cẩm
Bà Phạm Thị Đin (54 tuổi, cùng thôn Làng Teng) đã âm thầm dệt thổ cẩm hơn 30 năm qua. Ngày trước, bà cùng chồng tất bật với công việc đồng áng để kiếm tiền lo cho hai con ăn học. Đêm xuống, bà lụi cụi bên khung dệt cạnh nơi các con chăm chỉ học bài. Những ngày mưa gió không ra đồng được, bà lại say sưa ngồi dệt, như quên hết mọi nhọc nhằn.
Bà Đin tâm sự: "Ngày xưa, chúng tôi phải tự trồng bông, hái về, phơi khô, tách hạt, nhồi mịn rồi kéo thành sợi để dệt. Bây giờ thì tiện hơn, chỉ cần mua chỉ về dệt. Tiền công từ nghề này ít lắm, nhưng nhiều người vẫn thích làm, vì chỉ cần nghỉ vài bữa là thấy nhớ".
Chiều tà, bà Phạm Thị Su (42 tuổi) lại cặm cụi bên hiên nhà với khung dệt được làm từ những vật liệu đơn giản: lồ ô, tre và gỗ tìm thấy quanh núi rừng. Đôi tay bà lướt nhẹ trên tấm vải, như một họa sĩ đang vẽ nên bức tranh rực rỡ sắc màu. Gần 30 năm qua, sản phẩm của bà Su đã đến với khách hàng khắp mọi miền và cả nước ngoài. Bà cũng đã truyền nghề và cả niềm đam mê cho hai cô con gái.
"Con gái nhỏ của tôi dệt còn chậm, mất hai tuần mới xong một chiếc khăn, bán được 250.000 đồng, trừ tiền chỉ còn 200.000 đồng. Cháu rất vui, để dành tiền mua sách vở. Tôi cũng hạnh phúc vì đã truyền được nghề cho các con", bà Su chia sẻ.
Sự Đổi Mới Và Thách Thức Trong Bảo Tồn Di Sản
Chị Phạm Thị Sung (34 tuổi, con gái út của bà Điền) là thế hệ trẻ năng động, tích cực trong việc bảo tồn và phát triển nghề dệt thổ cẩm Hrê. Từ năm 12 tuổi được mẹ dạy dệt, chị đã đam mê nghề đến tận bây giờ. Sau khi tốt nghiệp đại học, chị quyết định gắn bó với thổ cẩm quê hương. Chị cải tiến kỹ thuật dệt, may để tạo ra những sản phẩm mẫu mã đẹp, chất lượng cao, đáp ứng thị hiếu khách hàng trong và ngoài nước.
Chị Sung mở cửa hàng, lập kênh bán hàng trên mạng xã hội, giúp sản phẩm thổ cẩm Làng Teng đến gần hơn với công chúng. Khăn quàng cổ thổ cẩm do chị và bà con làm ra đã đạt chuẩn OCOP 4 sao, váy áo lễ hội đạt OCOP 3 sao. Tuy nhiên, chị cũng trăn trở trước thách thức từ sản phẩm dệt máy giá rẻ.
Chị Sung bày tỏ: "Tôi mong khách hàng hiểu rằng sản phẩm dệt thủ công mang tính sáng tạo, tinh tế và bản sắc riêng, chất lượng vượt trội so với dệt máy. Tôi dự định sẽ phát triển thêm các sản phẩm như cà vạt, nơ cài tóc, tranh thổ cẩm, mở rộng không gian trải nghiệm để du khách hiểu hơn về nghề truyền thống của chúng tôi".
Di Sản Quốc Gia Và Những Mong Mỏi
Thôn Làng Teng, nơi có khoảng 40 gia đình (gồm cả mẹ và con gái) theo nghề dệt, đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2019. Tuy nhiên, thu nhập từ nghề này còn thấp, đời sống bà con gặp nhiều khó khăn.
Ông Phạm Văn Lam, Trưởng thôn Làng Teng, cho biết: "Chúng tôi mong muốn được cấp trên hỗ trợ trang thiết bị phù hợp để việc dệt được nhanh hơn nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng".
Theo ông Phạm Văn Néo, nguyên Phó Chủ tịch UBND huyện Ba Tơ cũ, người Hrê ở đây hầu hết mang họ Phạm theo họ của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng, một niềm tự hào để cộng đồng nỗ lực vượt khó, lao động sản xuất cải thiện cuộc sống. Hành trình gìn giữ thổ cẩm của các nghệ nhân Hrê ở Làng Teng không chỉ là bảo tồn di sản, mà còn là câu chuyện về sự kiên trì, đam mê và tình yêu với văn hóa dân tộc qua bao thăng trầm lịch sử.
