Nghề đóng đáy Cà Mau: Kế sinh nhai và di sản văn hóa giữa dòng Cửa Lớn
Những dãy đáy dài hàng trăm mét vươn mình giữa dòng sông Cửa Lớn đã trở thành hình ảnh quen thuộc, in sâu vào ký ức của người dân vùng cực Nam Tổ quốc. Những ngày cuối năm Âm lịch, phóng viên có mặt tại Cồn Ông Trang, xã Đất Mũi, tỉnh Cà Mau, để ghi lại nhịp sống của nghề đóng đáy – một nghề truyền thống gắn bó với nhịp chảy của con nước lớn ròng. Đây không chỉ là kế sinh nhai mà còn là dấu ấn văn hóa đặc trưng, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Phương thức đánh bắt dựa vào tự nhiên
Từ thuở cha ông đi mở đất phương Nam, cư dân nơi đây đã biết tận dụng hệ thống sông ngòi chằng chịt và quy luật thủy triều để khai thác nguồn lợi thủy sản phong phú như cá, tôm, cua và ba khía. Trong đó, đóng đáy là phương thức đánh bắt tiêu biểu, hoàn toàn dựa vào dòng chảy tự nhiên mà không cần máy móc hiện đại. Ngư dân sử dụng những trụ gỗ lớn cắm sâu xuống lòng sông, giăng lưới theo hướng nước chảy để "đón" tôm cá theo con nước vào miệng đáy.
Nghề đóng đáy ở Cà Mau được chia thành nhiều hình thức khác nhau, bao gồm:
- Đáy hàng cặm (hàng cạn): Sử dụng trụ dài gần 20m cố định dưới lòng sông sâu 15–16m, giăng từ 2 đến 10 miệng đáy nối tiếp nhau.
- Đáy hàng sông: Thường áp dụng ở các đoạn sông có dòng chảy ổn định.
- Đáy hàng bè: Được dựng ở những đoạn sông sâu, nước mạnh, liên kết bằng ghe lớn và đòi hỏi sự hợp tác của nhiều chủ đáy.
- Đáy hàng khơi: Đóng ngoài biển, cách đất liền 8–10km, với độ sâu lên đến 25m, đặt ngư dân vào môi trường mưu sinh đầy thách thức giữa đầu sóng ngọn gió.
Những thách thức và hy vọng
Ông Thái Văn Dũng, ngụ tại Cồn Ông Trang, xã Đất Mũi, với hơn 20 năm gắn bó với nghề trên sông Cửa Lớn, chia sẻ rằng thu nhập phụ thuộc gần như hoàn toàn vào con nước và nguồn lợi tự nhiên. "Nghề này ăn theo con nước. Mỗi tháng chỉ trông mấy con nước mạnh. Khi nước chảy xiết thì cá tôm vô nhiều, bà con mới có đồng ra đồng vô", ông nói. Tuy nhiên, ông cũng bày tỏ nỗi lo về sự suy giảm nguồn lợi thủy sản: "So với trước đây, tôm cá ít hơn nhiều. Muốn giữ nghề thì phải khai thác hợp lý, bảo vệ nguồn lợi lâu dài".
Hiện nay, tại các cửa biển lớn của Cà Mau như Cái Đôi Vàm, Rạch Gốc, Rạch Tàu, có hàng ngàn miệng đáy hoạt động. Riêng khu vực sông Cửa Lớn, những dãy đáy nối tiếp nhau tạo thành cảnh quan đặc trưng, đặc biệt vào buổi sớm hoặc khi hoàng hôn buông xuống, khi hàng trụ đáy in bóng trên mặt nước.
Gìn giữ nghề truyền thống
Dù chịu tác động của biến đổi khí hậu, thời tiết thất thường và sự cạnh tranh từ các phương thức khai thác hiện đại, nghề đóng đáy vẫn được nhiều gia đình gìn giữ như một phần ký ức sống. Với người dân Cồn Ông Trang, đó không chỉ là công việc mưu sinh mà còn là nghề của cha ông để lại, nơi mỗi con nước lên xuống đều chất chứa niềm hy vọng về một mùa tôm cá đủ đầy.
Khi trời vừa hửng sáng, ngư dân đã có mặt trên ghe để kiểm tra miệng đáy, chuẩn bị cho lượt thu hoạch theo con nước ròng. Sau nhiều giờ đón nước, họ kéo phần đuôi lưới thắt hẹp để thu tôm, cá còn tươi rói – thành quả của một lượt con nước mạnh. Giữa dòng phù sa đục ngầu, những chiếc xuồng nhỏ bé lặng lẽ mưu sinh, bám trụ với nghề truyền đời nơi cuối đất Cà Mau.
