Nghề Gác Kèo Ong U Minh Hạ: Di Sản Văn Hóa Giữa Rừng Tràm
Thiên nhiên ưu ái ban tặng cho Cà Mau hệ sinh thái rừng ngập lợ đặc trưng, nổi bật là rừng tràm U Minh Hạ. Nơi đây, cây tràm phủ kín không gian, tạo nên môi trường sống phong phú cho các loài động vật như khỉ, nai, heo rừng, trăn, rắn, và kỳ đà. Khi hoa tràm bung nở, rừng bước vào mùa ong, đánh dấu thời điểm bận rộn của những người thợ gác kèo.
Hệ Sinh Thái Và Sản Lượng Mật Ấn Tượng
Rừng tràm U Minh Hạ có diện tích khoảng 35.000 ha, trong đó hơn 8.500 ha thuộc Vườn quốc gia U Minh Hạ. Hệ sinh thái này ước tính cho sản lượng mật ong gần 1.000 tấn mỗi năm, với người dân khai thác được vài trăm tấn thông qua nghề gác kèo ong truyền thống. Từ tháng giêng đến tháng 5 âm lịch là thời điểm lý tưởng nhất để gác kèo, khi hoa tràm nở rộ và thời tiết khô ráo, đảm bảo chất lượng mật tốt nhất. Mỗi tổ ong có thể thu hoạch khoảng 6 lần trong năm, trung bình 3-4 lít mỗi lần, thậm chí có tổ cho đến 10 lít mật.
Kỹ Thuật Và Kinh Nghiệm Truyền Đời
Nghề gác kèo ong đã tồn tại qua nhiều thế hệ, gắn liền với lịch sử khai hoang của cư dân vùng đất này. Từ việc tìm mật trong tự nhiên, kinh nghiệm dân gian đã hình thành phương thức dẫn dụ ong về xây tổ, chuyển từ "đi tìm ong" sang "mời ong về". Công việc này đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm tích lũy lâu năm, từ chẻ kèo, đẽo kèo, chọn trảng, đến dựng nống và tủ chà giữ kèo đứng vững.
Chọn trảng là yếu tố quyết định thành công, với yêu cầu trảng phải có sậy thấp hơn ngọn tràm, khoảng trống đủ rộng để ánh sáng rọi xuống mặt nước. Ánh nắng phản chiếu từ mặt nước giúp ong định hướng bay đi lấy mật và quay về xây tổ. Chỉ cần một sai lệch nhỏ, cả mùa ong có thể thất bại. Những người thợ lành nghề có thể đạt tỷ lệ ong về làm tổ trên 80% số kèo đã gác, trong khi ong lớn thường kén kèo và kén trảng hơn ong tơ.
Quy Trình Thu Hoạch Và Giá Trị Kinh Tế
Khoảng tháng 10 âm lịch, thợ gác kèo vào rừng sửa kèo, dọn trảng, chuẩn bị đón đàn ong mới. Sau 20-25 ngày, khi hoa tràm chuyển màu, tổ ong đã đầy mật và họ bắt đầu thu hoạch. Để lấy mật, người thợ sử dụng bình hun khói thay cho đuốc từ rễ cây gừa truyền thống, đảm bảo an toàn hơn. Mỗi tổ có thể khai thác 3-4 lần trước khi đàn ong rời đi.
Mật ong hiện có giá từ 600.000 đến 800.000 đồng/lít tùy chất lượng, còn mật ong ruồi dao động khoảng 1,5-1,6 triệu đồng/lít. Nhờ nỗ lực và kinh nghiệm, nhiều hộ gia đình như ông Trần Văn Nhì thu hoạch khoảng 600 lít mật mỗi năm, mang lại thu nhập hơn 300 triệu đồng, kết hợp với các nguồn thu khác đạt tổng trên 500 triệu đồng/năm.
Phong Ngạn Và Luật Rừng Tự Phát
Nghề gác kèo ong không chỉ dựa trên kỹ thuật mà còn có hệ quy ước cộng đồng gọi là "phong ngạn". Các tập đoàn phong ngạn, thường gồm 15-30 người cùng dòng họ hoặc thôn xóm, quản lý từng phần rừng và không xâm phạm địa bàn của nhau. Người gác kèo phải đăng ký ký hiệu và khắc dấu lên từng cây kèo. Ăn trộm kèo ong bị xem là vi phạm nghiêm trọng, dẫn đến bị xóa tên khỏi tập đoàn. Luật này không giấy tờ nhưng được duy trì bằng chữ tín và uy tín trong cộng đồng.
Di Sản Và Thách Thức Bảo Tồn
Nghề gác kèo ong đã được Bộ VH-TT-DL công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020, và mật ong U Minh được xếp vào top 100 quà tặng du lịch năm 2021. Tuy nhiên, nghề này đang đối mặt với nguy cơ mai một do phần lớn diện tích rừng U Minh Hạ chuyển sang trồng rừng kinh tế như tràm Úc và keo lai, thu hẹp không gian sinh thái của ong.
Ông Nguyễn Minh Em chia sẻ lo ngại về sự suy giảm của rừng tràm bản địa, trong khi ông Nhì hy vọng nghề sẽ được duy trì nhờ những người chịu học và giữ kèo. "Nghề này không chỉ là kế sinh nhai mà còn là ký ức của cả vùng đất", ông Nhì nhấn mạnh. Mỗi mùa hoa tràm nở, ong vẫn trở về, và hy vọng nghề truyền thống này sẽ tiếp tục được thắp sáng cho các thế hệ tương lai.
