Năm 2025, quần thể Di tích-danh lam thắng cảnh Lạt Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích quốc gia, khẳng định giá trị nổi bật của hệ thống di tích, trong đó Động Tiên Chúa giữ vị trí đặc biệt. Tọa lạc trên sườn núi cao hơn 200m, thuộc khu vực giáp ranh giữa phường Lý Thường Kiệt và phường Châu Sơn, tỉnh Ninh Bình, di tích Động Tiên Chúa (Thung Bầu, thị trấn Kiện Khê cũ) từ lâu gắn với truyền thuyết về nữ tướng Lê Chân - một trong những danh tướng tiêu biểu của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng chống quân xâm lược Đông Hán vào thế kỷ I.
Truyền thuyết về nữ tướng Lê Chân
Theo truyền thuyết địa phương, khi quân Đông Hán trở lại xâm lược, sau nhiều trận giao tranh quyết liệt, bà đã rút từ An Biên (Hải Phòng ngày nay) lên núi Giát Dâu. Ngày 13 tháng 7 năm 43 sau Công nguyên, để giữ trọn khí tiết và quyết không rơi vào tay quân Đông Hán, bà đã gieo mình xuống núi. Những nghĩa quân còn sống bí mật đưa thi hài bà vào an táng trong hang động nhằm tránh sự truy tìm và hủy hoại của quân thù. Sự hy sinh ấy trở thành biểu tượng của lòng trung nghĩa, ý chí quật cường và tinh thần yêu nước, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Ông Trần Tự Lực, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phường Châu Sơn cho biết: “Theo lời kể của các bậc cao niên, di tích Động Tiên Thánh Công Chúa là điểm sinh hoạt tâm linh đã tồn tại từ rất lâu đời. Người dân lập ban thờ để tưởng nhớ nữ tướng Lê Chân cùng những người có công với đất nước. Hằng năm, các nghi lễ tín ngưỡng dân gian vẫn được duy trì nhằm tri ân những bậc tiền nhân đã hy sinh vì độc lập dân tộc, đồng thời gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của địa phương”.
Giá trị khảo cổ đặc biệt
Di tích Động Tiên Chúa không chỉ có giá trị lịch sử mà còn là một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng của Việt Nam. Thực hiện Quyết định số 134/QĐ-UBND ngày 18/1/2023 của Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Nam (cũ) về việc khai quật khảo cổ học khẩn cấp, Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) phối hợp Bảo tàng tỉnh tiến hành khai quật thực địa. Kết quả phát hiện hơn 50 hiện vật có giá trị, gồm bàn dập hoa văn gốm có niên đại khoảng 4.000 năm, công cụ đá, khuyên tai đá thuộc văn hóa Đông Sơn có niên đại hơn 2.000 năm cùng nhiều di vật gốm, ngói, đinh sắt phản ánh quá trình sử dụng hang động qua nhiều thời kỳ lịch sử.
Đặc biệt, kết quả nghiên cứu địa tầng cho thấy lớp trầm tích trong hang dày khoảng 5-8m, tùy từng vị trí. Mẫu than được phân tích bằng phương pháp AMS-C14 xác định lớp trầm tích có niên đại khoảng 20.000 năm. Trong tầng văn hóa còn phát hiện nhiều xương, răng động vật thuộc cuối thế Pleistocene (Cánh Tân muộn), mảnh vỏ trai nước ngọt, đá cuội cùng dấu tích hoạt động của con người tiền sử. Theo nhóm thực hiện công tác khảo cổ thuộc Viện Khảo cổ học, di tích cổ sinh là loại hình rất hiếm ở nước ta. Thời điểm khai quật năm 2023, trên cả nước mới ghi nhận hơn 10 di tích cổ sinh được nghiên cứu.
Các nhà khảo cổ cũng xác định trong nền hang còn lưu giữ nhiều vật liệu kiến trúc như ngói, gạch, đinh sắt, bát gốm men, đồ sành có niên đại khoảng thế kỷ XVII-XVIII. Một số mảnh chân đế gốm men nâu thuộc cuối thế kỷ XIV, thời Trần, cho thấy hang động từng được sử dụng làm địa điểm thờ tự trong nhiều thế kỷ.
Dấu tích triều Trần và văn hóa Đông Sơn
Qua điều tra điền dã, nhóm nghiên cứu nhận thấy toàn bộ không gian kéo dài từ di tích Động Tiên Chúa, Thung Bầu, Giát Dâu đến Kim Bảng, Tam Chúc và vùng phụ cận còn lưu giữ nhiều dấu tích văn hóa Đông Sơn như mộ thuyền, trống đồng, thạp đồng. Bên cạnh đó, theo tư liệu và truyền thuyết dân gian, vào năm 1373, do chiến tranh với Chiêm Thành, vua Trần Nghệ Tông đã cho cất giấu nhiều bảo vật của Hoàng cung tại dãy núi Kiện Khê nhằm bảo đảm an toàn.
Bà Vũ Thị Nga, người dân phường Châu Sơn chia sẻ: “Trước đây, trong động chưa có tượng thờ nữ tướng Lê Chân. Người dân nhiều đời vẫn lên động dâng hương, tưởng nhớ công lao của bà. Sau đợt nghiên cứu khảo cổ, địa phương phục dựng phần mộ, lập ban thờ và tôn tượng nữ tướng. Dòng chữ “Động Tiên Thánh Công Chúa” khắc trên vách đá vẫn được lưu giữ đến ngày nay như minh chứng cho chiều sâu lịch sử của di tích”.
Bà Lương Thị Yến, người dân địa phương cho biết: “Từ thời cha ông, người dân đã duy trì việc hương khói, thờ phụng nữ tướng Lê Chân và gìn giữ các giá trị lịch sử của quê hương. Việc bảo tồn di tích được các thế hệ tiếp nối như một phần trách nhiệm đối với di sản cha ông để lại. Hằng năm, vào mùng 8/2 âm lịch, nhân dân tổ chức lễ kỷ niệm ngày sinh của nữ tướng Lê Chân; ngày 13/7 âm lịch là lễ giỗ tưởng nhớ”.
Điểm đến văn hóa, tâm linh và du lịch
Do động nằm trên ngọn núi hiểm trở, nhiều đời nay lối đi ổn định để người dân và du khách lên dâng hương nằm phía địa giới thị trấn Kiện Khê cũ. Tuyến đường này gắn với quá trình hình thành, gìn giữ và phát huy giá trị của di tích. Di tích Động Tiên Chúa còn mang vẻ đẹp đặc sắc của thiên nhiên với những vách đá, trần động được kiến tạo qua hàng triệu năm, hòa cùng cảnh quan núi đá vôi hùng vĩ.
Ngày nay, di tích Động Tiên Chúa là điểm đến văn hóa, tâm linh tiêu biểu của tỉnh Ninh Bình, lưu giữ những lớp trầm tích hàng chục nghìn năm cùng những câu chuyện lịch sử gắn với nữ tướng Lê Chân và các thế hệ cư dân trên vùng đất Lạt Sơn. Những giá trị lịch sử, khảo cổ, cảnh quan và tín ngưỡng của di tích đang được bảo tồn, phát huy, tiếp tục bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và nâng cao nhận thức về gìn giữ di sản văn hóa cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
