Đồng Nai: Biến Di Sản Thành Nguồn Lực Nội Sinh Cho Phát Triển Bền Vững
Từ việc "đánh thức" các di tích lịch sử đến làm sống lại không gian lễ hội và làng nghề truyền thống, tỉnh Đồng Nai đang từng bước biến di sản văn hóa thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững. Trong bối cảnh hội nhập và đô thị hóa mạnh mẽ, Đồng Nai vẫn kiên trì gìn giữ mạch nguồn văn hóa đặc sắc, kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn giá trị lịch sử.
Giữ Mạch Nguồn Văn Hóa Giữa Lòng Phát Triển
Nằm ở cửa ngõ vùng Đông Nam Bộ, Đồng Nai từ lâu đã được biết đến là một trong những địa phương phát triển năng động nhất cả nước. Với vị trí chiến lược kết nối vùng kinh tế trọng điểm phía nam, hạ tầng ngày càng hoàn thiện và môi trường đầu tư thông thoáng, tỉnh này đã vươn mình mạnh mẽ, trở thành trung tâm công nghiệp, dịch vụ và logistics quan trọng. Những khu công nghiệp hiện đại, các tuyến cao tốc huyết mạch và các đô thị mới khang trang đã tạo nên diện mạo một Đồng Nai trẻ trung, hội nhập và đầy khát vọng.
Tuy nhiên, trong mạch nguồn phát triển mạnh mẽ ấy, Đồng Nai vẫn gìn giữ được những giá trị văn hóa đặc sắc hun đúc qua hàng trăm năm. Là vùng đất giao thoa của nhiều cộng đồng dân cư, trong đó có đông đồng bào dân tộc thiểu số như Chơ Ro, Mạ, Xtiêng, tỉnh này sở hữu kho tàng văn hóa dân gian phong phú với những lễ hội truyền thống, tiếng cồng chiêng vang vọng núi rừng, và những làn điệu dân ca mộc mạc mà sâu lắng. Bên cạnh đó, các di tích đặc biệt trên địa bàn như Điểm cuối đường Trường Sơn và Căn cứ Bộ Chỉ huy Quân giải phóng miền nam Việt Nam đóng vai trò như "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống cách mạng, thu hút du khách và minh chứng cho sự kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo tồn lịch sử.
Ứng Dụng Công Nghệ Số Để Bảo Tồn Và Quảng Bá Di Sản
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Đồng Nai lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025-2030 tiếp tục khẳng định mục tiêu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử truyền thống. Ngành văn hóa tỉnh đang thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam, trong đó xác định công nghệ số là "chìa khóa" để quản lý và quảng bá di sản.
Xác định di sản là tài sản vô giá, công tác bảo tồn và tôn tạo đã được đẩy mạnh thông qua các dự án như khảo sát, đánh giá hiện trạng và đề xuất tu sửa Di tích Bồn xăng kho nhiên liệu VK98 thuộc đường Trường Sơn-đường Hồ Chí Minh; đề án bảo tồn Di tích Văn miếu Trấn Biên; tu bổ Di tích Địa điểm thành lập Đoàn 125; và chỉnh lý trưng bày tại Di tích Nhà lao Tân Hiệp. Ông Ngô Tấn Bông, Trưởng ban Quản lý Di tích đình thần Hưng Long, chia sẻ: "Để di sản không bị mai một, chúng tôi tích cực phối hợp với các trường học tổ chức ngoại khóa, giúp học sinh trải nghiệm trực tiếp Lễ hội Cầu bông - một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Khi thế hệ trẻ hiểu và yêu giá trị truyền thống, di sản mới thật sự 'sống' và lan tỏa."
Đồng thời, Đồng Nai đang làm sống lại không gian văn hóa thông qua công nghệ số. Bảo tàng Đồng Nai đã chủ động số hóa 2D và 3D các hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu mở, lắp đặt hệ thống mã QR và máy thuyết minh tự động tại Văn miếu Trấn Biên. Điểm nhấn ấn tượng là tour tham quan thực tế ảo 360 độ tại đình thần An Hòa, cho phép người xem trải nghiệm di sản chân thực từ bất kỳ đâu. Bà Nguyễn Ngọc Yến, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Đồng Nai, nhấn mạnh: "Việc số hóa không chỉ lưu trữ vĩnh viễn dữ liệu mà còn giúp du khách dễ dàng tiếp cận, làm cho giá trị di tích trở nên gần gũi và hấp dẫn hơn."
Hồi Sinh Làng Nghề Và Văn Hóa Cộng Đồng
Sức hấp dẫn của văn hóa Đồng Nai còn nằm ở sự hòa quyện độc đáo giữa văn hóa các dân tộc thiểu số như Mạ, Chơ Ro, Xtiêng với văn hóa của cộng đồng cư dân quần cư. Sự hồi sinh của nhiều làng nghề truyền thống như Gốm Biên Hòa, dệt thổ cẩm của đồng bào Mạ và Xtiêng, làng bưởi Tân Triều, và làng đá Bửu Long cho thấy nỗ lực giữ gìn bản sắc. Bí thư Đảng ủy xã Tân Hưng Mạc Đình Huấn chia sẻ: "Địa phương đã đưa định hướng phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số vào Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã. Nhiệm vụ trước mắt là phục dựng lễ hội truyền thống và khơi dậy vai trò trung tâm của nhân dân trong bảo tồn văn hóa."
Ngành văn hóa, thể thao và du lịch Đồng Nai cũng phối hợp tổ chức các lớp truyền dạy cồng chiêng cho thanh thiếu niên dân tộc và thành lập câu lạc bộ nghệ thuật dân gian. Nhờ những nỗ lực này, năm 2025, nhiều di sản của tỉnh đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, bao gồm Tập quán giã gạo chày tay của đồng bào Xtiêng và M’nông, Lễ giỗ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, và Lễ hội Sayangva của người Chơ Ro.
Thách Thức Và Hướng Đi Tương Lai
Tuy nhiên, việc bảo tồn và phát huy di sản ở Đồng Nai vẫn đối mặt với không ít thách thức. Bài toán về kinh phí để duy trì hoạt động văn hóa và trùng tu di tích, cùng với sự thiếu hụt đội ngũ kế thừa tại các làng nghề, là những trăn trở lớn. Do đó, cần sự chung tay của cả hệ thống chính trị và cộng đồng để các di sản văn hóa được bảo tồn bền vững, trở thành nguồn lực thúc đẩy du lịch, giáo dục và gắn kết cộng đồng. Với quyết tâm và chiến lược rõ ràng, Đồng Nai đang chứng minh rằng di sản không chỉ là quá khứ mà còn là động lực cho tương lai phát triển.
