Từ cuối năm 1964, bộ đội Trường Sơn chuyển từ gùi thồ sang vận chuyển cơ giới, nhưng tuyến đường 12 qua Khe Ve, Mụ Giạ, nối với đường 128 trên đất Lào thường xuyên bị ngập lụt tại Seng Phan trong mùa mưa, trở thành “tử huyệt” cắt ngang tuyến vận tải. Trước nhu cầu chi viện cấp bách cho chiến trường miền Nam, Bộ Tư lệnh Đoàn 559 đã trình và được Quân ủy Trung ương chuẩn y kế hoạch mở một trục đường ngang mới xuất phát từ Phong Nha, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình (cũ).
Lịch sử xây dựng đường 20 Quyết Thắng
Ngày 21/1/1966, đúng mồng 1 Tết Bính Ngọ, Phó Tư lệnh Đoàn 559 Nguyễn Tường Lân phát lệnh mở màn chiến dịch “Chọc thủng Trường Sơn, mở đường thắng lợi”. Các lực lượng đồng loạt thi công từ hai hướng đông-tây. Tại dốc Ba Thang với vách đá dựng đứng, các chiến sĩ công binh phải treo mình trên vách, mồ hôi thấm ướt lỗ mìn. Sau 15 ngày đêm liên tục thi công với choòng tay và thuốc nổ, Tiểu đoàn 2 thuộc Trung đoàn 10 đã làm nên kỳ tích: “Hạ gục Ba Thang”. Phía tây, công trường 128 thi công từ Lùm Bùm đến Ta Lê cũng vất vả không kém với đèo Phu La Nhích dốc đứng và các sông nước xiết.
Gần 4 tháng sau, ngày 14/4/1966, hai cánh gặp nhau ở khu vực biên giới Việt Nam-Lào. Đường cơ bản thông, và ngày 5/5/1966, đoàn xe 15 chiếc của Binh trạm 14 chở gạo đã đi qua, đánh dấu sự thông tuyến chính thức của đường 20.
Những con số kinh hoàng về bom đạn
Theo tài liệu của Hội truyền thống Trường Sơn đường Hồ Chí Minh Việt Nam, trong hệ thống 5 trục dọc và 21 trục ngang, đường 20 Quyết Thắng là trục ngang khốc liệt nhất với mật độ bom đạn cao nhất Trường Sơn. Tại trọng điểm ATP, chỉ trên 8km đường, một ngày phải chịu tới 1.175 tấn bom (30 lần B-52 x 30 tấn và 50 lần F-105 x 5,5 tấn). Trong 15 ngày, số bom Mỹ ném xuống ATP lên đến 17.625 tấn, trung bình 1km đường chịu 2.203 tấn, tức mỗi mét dài hứng chịu 2,2 tấn bom. Đây là con số khủng khiếp đối với bất kỳ cuộc chiến nào trên thế giới.
Mỗi cây số, mét ngầm trên đường 20 đều thấm đẫm mồ hôi, nước mắt và máu của người xây dựng, bảo vệ và vận hành. Nhiều chiến sĩ đã ngã xuống, mãi mãi tuổi 20 trên núi rừng Trường Sơn. Chính tinh thần quyết tâm, lòng quả cảm và trí thông minh sáng tạo đã làm nên chiến thắng. Kết thúc mùa khô 1967-1968, đường 20 vinh dự được Trung ương Đoàn Thanh niên vinh danh: đường 20 Quyết Thắng.
Chứng nhận từ Đại tướng Võ Nguyên Giáp
Tháng 3/1973, Đại tướng Võ Nguyên Giáp thay mặt Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương vào thăm bộ đội Trường Sơn. Đứng trên trọng điểm ATP, Đại tướng nói: “Đường 20 xứng đáng là một kỳ công, kỳ tích, kỳ quan”. Lời nhận xét này khẳng định giá trị lịch sử và tầm vóc của con đường huyền thoại.
Tri ân và tưởng niệm
Tiếp nối mạch nguồn tri ân, từ ngày 1/10/2025 đến 15/10/2025, trong quá trình tôn tạo cảnh quan khuôn viên Hang 8 Thanh niên xung phong trên đường 20 Quyết Thắng (xã Thượng Trạch, tỉnh Quảng Trị), Đội quy tập hài cốt liệt sĩ 589 thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị đã tìm kiếm và quy tập nhiều hài cốt liệt sĩ hy sinh ngày 14/11/1972 khi đang giữ thông mạch máu giao thông chi viện cho miền Nam. Nhờ kết quả ADN, 8 hài cốt đã được xác định danh tính, trùng khớp với thân nhân từ các tỉnh Thanh Hóa, Ninh Bình (Nam Định cũ). Tỉnh Quảng Trị tổ chức trọng thể lễ viếng, truy điệu và an táng các hài cốt, di vật tại một ngôi mộ chung ở lối vào hang Tám Cô, theo nguyện vọng của gia đình liệt sĩ.
Ông Lê Xuân Phước (xã Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa), em trai liệt sĩ Lê Thị Mai, chia sẻ: “Gia đình tôi nhiều lần vào hang Tám Cô viếng người thân hy sinh 54 năm trước, nghĩ rằng thân thể chị cùng đồng đội đã hòa vào đất đai, cỏ cây trên đường Trường Sơn. Nhưng hôm nay nhận thông tin hài cốt của chị được tìm thấy và xác định danh tính, đó là cảm xúc rất đặc biệt, như được đón chị trở về.”
Những ngôi đền tri ân
Trên trọng điểm ATP của đường 20 Quyết Thắng, Đền tưởng niệm Trường Sơn (còn gọi là Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn, trọng điểm Cà Roòng-ATP) đã được xây dựng uy nghiêm bên biên giới, bái vọng linh hồn các anh hùng liệt sĩ. Nhà báo Nguyễn Đức Quang, Tổng Biên tập Tạp chí Nông thôn Việt, người kết nối hỗ trợ xây dựng ngôi đền, chia sẻ: “Một ngôi nhà tình nghĩa thì 5-10 năm sau, gia chủ khá lên sẽ phá đi xây lại. Một cây cầu nông thôn tải trọng 5 tấn, 10-20 năm nữa sẽ được thay thế bằng cầu to hơn, hiện đại hơn. Còn những ngôi đền, 100 năm, nhiều trăm năm sẽ vẫn tồn tại với giang sơn, Tổ quốc. Các thế hệ sau chỉ có thể tôn tạo, vun bồi.”
Những ngôi đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn ở Ngã ba biên giới (Kon Tum cũ), bến phà Long Đại (Quảng Bình cũ), Bến Tắt bên dòng sông Bến Hải lịch sử (Quảng Trị) và trên trọng điểm ATP của đường 20 Quyết Thắng sẽ góp vào danh sách các đền đài ghi công các anh hùng liệt sĩ hy sinh vì Tổ quốc. Trong số đó, Đền liệt sĩ trên trọng điểm ATP là địa điểm “trên đỉnh Trường Sơn” – xa xôi hẻo lánh, ít dân và cận kề biên giới nhất.
Hương khói phảng phất, giữa thinh không núi rừng, như có một tiếng chuông ngân, núi rừng đồng vọng, đất trời chuyển động, liệt sĩ hiển linh. Hình ảnh đường 20 Quyết Thắng vẫn bảo đảm thông tuyến dưới mưa bom bão đạn, đưa người, hàng hóa, vũ khí vào chi viện chiến trường, là minh chứng cho tinh thần “sống bám đường, chết kiên cường”. Thế hệ cha anh đã ngã xuống, thân hóa đất đai Tổ quốc, hồn hóa linh khí quốc gia.
