TS Nguyễn Thị Tuyết Nhung, giảng viên Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc (Thái Nguyên), vừa đạt giải 3 về nghiên cứu văn hóa dân gian do Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam trao tặng năm 2025. Với hơn 15 năm gắn bó với công tác nghiên cứu và giảng dạy, chị đã dành nhiều tâm huyết để đưa di sản văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Hành trình từ những chuyến đi thực địa
Lớn lên trong môi trường giàu bản sắc văn hóa dân tộc, TS Nguyễn Thị Tuyết Nhung luôn trăn trở về việc làm sao để các giá trị truyền thống không chỉ dừng lại trong ký ức. Nhiều năm công tác tại Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc, chị đã dành phần lớn thời gian cho các hoạt động khảo sát thực địa về văn hóa dân gian, văn hóa cộng đồng và phát triển du lịch gắn với bản sắc địa phương.
Những chuyến đi đến các bản làng vùng cao, gặp gỡ nghệ nhân và người dân đã giúp chị hiểu sâu hơn về giá trị di sản cũng như những thách thức trong bảo tồn. Chị chia sẻ: "Tình yêu đối với văn hóa dân tộc và trách nhiệm của người làm công tác nghiên cứu, giảng dạy chính là động lực lớn nhất để tôi gắn bó với lĩnh vực này."
Loại bỏ hủ tục, giữ gìn giá trị cốt lõi
Theo TS Nhung, bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên vẹn quá khứ. Điều quan trọng là nhận diện được những giá trị cần phát huy và những tập quán không còn phù hợp. Chị nhấn mạnh vai trò của phụ nữ trong việc giáo dục con cháu về truyền thống, xây dựng lối sống nhân văn, đồng thời mạnh dạn thay đổi những quan niệm lạc hậu như trọng nam khinh nữ, mê tín dị đoan hay các hủ tục trong cưới hỏi, tang lễ.
Di sản sống trong đời sống đương đại
TS Nhung cho rằng, theo cách tiếp cận của UNESCO, di sản văn hóa phi vật thể là những thực hành sống được cộng đồng sáng tạo và trao truyền. Vì vậy, bảo tồn phải hướng tới việc bảo vệ chủ thể thực hành và không gian văn hóa. Trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ, nhiều giá trị văn hóa dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một. Chị nhận định: "Nếu chỉ sưu tầm, ghi chép mà thiếu sự gắn kết với đời sống cộng đồng thì việc bảo tồn mới chỉ dừng lại ở hình thức."
Du lịch cộng đồng - hướng đi bền vững
Những năm gần đây, chị tham gia nhiều nghiên cứu về bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Đây được xem là hướng đi tích cực khi vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa giúp di sản có thêm không gian tồn tại. Tuy nhiên, chị cảnh báo: "Du lịch không thể áp đặt cách trình diễn hay thay đổi nội dung văn hóa chỉ để phục vụ thị hiếu của du khách. Mọi hoạt động khai thác phải dựa trên sự đồng thuận của cộng đồng."
Qua nhiều năm khảo sát, điều khiến chị tâm đắc nhất là nhận ra nơi nào người dân còn yêu, còn tự hào về văn hóa của mình thì nơi đó sẽ có cách bảo tồn bền vững hơn cả. Khi cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm, di sản sẽ có cơ hội tiếp tục sống trong đời sống đương đại thay vì chỉ tồn tại trong ký ức.
