Đền Bạch Mã: Di Sản Quốc Gia Lưu Giữ Hào Khí Anh Hùng Phan Đà
Người xứ Nghệ từ bao đời nay vẫn truyền tụng câu ca dao quen thuộc: "Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng" để nhắc về bốn ngôi đền linh thiêng bậc nhất của vùng đất này. Trong đó, đền Bạch Mã tọa lạc tại xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An, được xem là một trong "tứ đại đền thiêng", nơi hội tụ niềm tin, sự thành kính và lòng tri ân sâu sắc đối với tiền nhân đã có công dựng nước và giữ nước.
Tướng Quân Phan Đà: Từ Ngư Dân Nghèo Đến Anh Hùng Dân Tộc
Theo truyền thuyết và các tài liệu đền phả, đền Bạch Mã được lập nên để thờ phụng Tướng quân Phan Đà, một người con của vùng Chi Linh. Ông xuất thân trong một gia đình nghèo khó, làm nghề chài lưới mưu sinh. Từ thuở nhỏ, Phan Đà đã nổi tiếng là người thông minh, giỏi võ nghệ, và khi trưởng thành, ông sở hữu thân hình vạm vỡ cùng chí khí hơn người. Khi đất nước lâm nguy trước sự xâm lược của quân Minh, ông đã tập hợp nghĩa quân, ngày đêm rèn luyện, sẵn sàng xả thân vì nghĩa lớn.
Năm 1418, khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn và tiến quân vào Nghệ An để lập căn cứ tại Trà Lân, Phan Đà đã đem toàn bộ lực lượng của mình gia nhập nghĩa quân. Ông lập nhiều chiến công hiển hách, góp phần quan trọng vào cuộc chiến đánh đuổi quân Minh. Hình ảnh vị tướng trẻ cưỡi ngựa trắng tung hoành nơi chiến địa đã in sâu vào tâm thức dân gian, và từ đó, cái tên Bạch Mã gắn liền với ông như một biểu tượng của lòng dũng cảm và sự kiên cường.
Lịch Sử Và Kiến Trúc Cổ Kính Của Đền Bạch Mã
Sau khi lên ngôi vào năm 1428, vua Lê Lợi đã sắc phong Phan Đà là "Đô thiên đại đế Bạch Mã Thượng đẳng phúc thần", cho lập đền thờ và đưa vào hàng "Điển lễ Quốc tế". Qua các triều đại, đền tiếp tục được ban nhiều đạo sắc phong, tôn xưng là Thượng đẳng tối linh tôn thần, khẳng định vị thế linh thiêng trong lòng người dân. Khách bộ hành mỗi khi đi qua đều dừng lại cúi đầu thành kính, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử, đền Bạch Mã vẫn giữ được kiến trúc cổ kính với hệ thống Tam quan, Nghi môn, Thượng điện, Trung điện, Hạ điện, Tả vu, Hữu vu được làm bằng gỗ và chạm khắc tinh xảo. Ngày 24 tháng 3 năm 1994, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành quyết định xếp hạng đền Bạch Mã là "Di tích lịch sử văn hóa – Kiến trúc nghệ thuật" cấp Quốc gia. Dấu mốc này không chỉ khẳng định giá trị đặc biệt của ngôi đền trong hệ thống di sản xứ Nghệ, mà còn mở ra cơ hội để địa phương quan tâm đầu tư, gìn giữ và phát huy giá trị lâu dài.
Lễ Hội Và Phát Triển Du Lịch Tâm Linh
Hằng năm, vào ngày 9 và 10 tháng 2 âm lịch, nhân dân trong vùng tổ chức lễ tế long trọng để tưởng nhớ và cầu nguyện cho công ơn của Phan Đà cùng các vị thần khác. Năm 2019, Lễ hội Đền Bạch Mã tại Thanh Chương, Nghệ An, đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, tiếp thêm động lực để địa phương bảo tồn và lan tỏa giá trị lễ hội trong đời sống đương đại.
Theo ông Đặng Huy Biền, Trưởng phòng Văn hóa xã Kim Bảng, địa phương đã lập quy hoạch mở rộng không gian phía trước đền nhằm tạo điều kiện tổ chức lễ hội với quy mô lớn và bài bản hơn. "Từ khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, xã xác định phát triển du lịch gắn với các di tích lịch sử - văn hóa là một hướng đi trọng tâm. Trong đó, đền Bạch Mã sẽ được kết nối với các điểm đến như khu du lịch, hình thành chuỗi du lịch sinh thái kết hợp lịch sử – tâm linh, tạo nên hành trình trải nghiệm đa dạng cho du khách", ông Biền chia sẻ.
Mỗi độ Xuân về, người dân không chỉ tìm đến đền Bạch Mã để cầu phúc, cầu an, mà còn để lắng nghe tiếng vọng lịch sử, tiếp thêm niềm tin và khát vọng cho những hành trình mới trên quê hương xứ Nghệ. Đặc biệt, trong năm Bính Ngọ 2026, dù thời tiết có mưa, vẫn có rất đông người dân và du khách thập phương về du xuân, thắp hương cầu bình an, chứng tỏ sức hút mạnh mẽ của di sản này.
