Vùng Nam Trung Bộ, với vị trí chiến lược về biển, đảo và lịch sử giao thương lâu đời, sở hữu nhiều lớp trầm tích văn hóa từ Sa Huỳnh, Champa, Đại Việt đến văn hóa làng chài, thương cảng và tín ngưỡng biển. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa ven biển, phát triển hạ tầng và thay đổi sinh kế đang làm biến dạng nhiều không gian văn hóa truyền thống. Ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, sự mai một tri thức dân gian và thiếu lớp kế cận cũng đặt ra thách thức lớn cho bảo tồn di sản.
Phục hồi du lịch nhưng di sản xuống cấp
Theo PGS.TS Phạm Trung Lương, du lịch vùng duyên hải Nam Trung Bộ đã phục hồi mạnh mẽ sau đại dịch Covid-19. Lượng khách đạt trên 30 triệu lượt năm 2023, trong đó gần 2 triệu lượt khách quốc tế. Đến giai đoạn 2024-2025, tổng lượng khách vượt 70 triệu lượt, với gần 20 triệu lượt khách quốc tế. Các địa phương như Đà Nẵng, Quảng Nam, Khánh Hòa và Bình Thuận ghi nhận mức tăng trưởng thuộc nhóm cao nhất cả nước.
Dù vậy, PGS.TS Phạm Trung Lương chỉ ra rằng nhiều di tích lịch sử, công trình kiến trúc cổ và di sản được UNESCO công nhận đang xuống cấp do lượng khách đông, biến đổi khí hậu và thiếu nguồn lực bảo tồn. Tỉ lệ hiện thực hóa giá trị di sản thành sản phẩm du lịch còn thấp, nhiều tài nguyên văn hóa chưa được đầu tư bài bản để trở thành sản phẩm đặc thù có sức cạnh tranh quốc gia.
Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững
PGS.TS Phạm Trung Lương nhấn mạnh cần nâng cao nhận thức của chính quyền và cộng đồng về vai trò di sản văn hóa biển đối với phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch. Ông đề xuất đẩy mạnh liên kết phát triển sản phẩm du lịch đặc thù ở quy mô vùng, hình thành hệ sinh thái du lịch văn hóa biển có sức hấp dẫn và cạnh tranh cao.
TS. Nguyễn Anh Tuấn góp ý cần đưa di sản văn hóa biển trở thành thành tố bắt buộc trong các quy hoạch phát triển ven biển. Ông đề xuất xây dựng bản đồ di sản văn hóa biển vùng Nam Trung Bộ trên nền tảng số, xác định rõ hệ thống di tích, làng biển truyền thống, lăng Ông, bến cá, làng nghề, tuyến giao thương cổ, di chỉ khảo cổ và không gian lễ hội. "Đây không chỉ là công cụ phục vụ nghiên cứu mà cần trở thành cơ sở cho công tác quản lý và phát triển", ông nhấn mạnh.
Hình thành các tuyến du lịch di sản liên vùng
TS. Nguyễn Anh Tuấn cho rằng Nam Trung Bộ cần chuyển từ phát triển sản phẩm đơn lẻ sang xây dựng các tuyến, cụm du lịch di sản biển liên vùng. Cụ thể, khu vực Đà Nẵng - Hội An - Mỹ Sơn - Cù Lao Chàm có thể trở thành trung tâm du lịch di sản đô thị biển, thương cảng cổ và văn hóa Chămpa. Tuyến Đà Nẵng - Quảng Ngãi - Lý Sơn phát triển theo chủ đề "Ký ức biển đảo và văn hóa tiền cảng thị", kết nối văn hóa Sa Huỳnh và di tích đội Hoàng Sa - Bắc Hải.
Tuyến Bình Định - Phú Yên - Khánh Hòa khai thác thế mạnh về vịnh biển, văn hóa Chăm và đô thị biển sáng tạo. Tuyến Ninh Thuận - Bình Thuận phát triển theo chủ đề văn hóa Chăm, sinh kế thích ứng với điều kiện khô hạn và nghề truyền thống ven biển.
Phát triển du lịch cộng đồng làng biển
TS. Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh cộng đồng không chỉ là người gìn giữ di sản mà còn phải tham gia ra quyết định, tổ chức dịch vụ, chia sẻ lợi ích và giám sát hoạt động du lịch. Sản phẩm du lịch cộng đồng cần phát triển các trải nghiệm gắn với làng nghề, lễ hội cầu ngư, chợ cá, nghề truyền thống, hát bả trạo và các hoạt động bảo tồn biển.
