Nông dân trồng măng cụt ở Lái Thiêu không chỉ lo mất vườn cây đặc sản mà còn trăn trở về sự mai một nếp sống, văn hóa Nam Bộ đã tồn tại hơn 170 năm bên dòng sông Sài Gòn.
Áp lực từ dự án và chuyển đổi cây trồng
Vụ măng cụt năm nay, gia đình chị Trần Thị Lâm Trưng (khu phố An Sơn, phường Thuận An) vừa được mùa vừa được giá. Chị cho biết: “Gia đình đang chăm sóc khoảng 1,5ha măng cụt hơn 30 tuổi do cha mẹ chồng để lại. Tổng sản lượng đạt khoảng 5 tấn, với giá bán bình quân hơn 80.000 đồng/kg, tổng doanh thu hơn 400 triệu đồng. Tuy nhiên, sau khi trừ chi phí, lợi nhuận còn khoảng 100 triệu đồng.” Để bảo đảm kinh tế, vợ chồng chị phải làm thêm buôn bán. Chị chia sẻ: “Nếu chỉ trông chờ vào măng cụt thì gia đình không đủ sống, bây giờ có muốn chuyển đổi cây trồng cũng gặp khó.”
Ông Nguyễn Công Chinh (khu phố An Hòa) từng có gần 3.000m² đất trồng măng cụt, nhưng gần 2.000m² đã bị giải tỏa cho dự án đường Vành đai 3. Vườn còn lại tiếp tục nằm trong quy hoạch khác. Ông Chinh cho biết: “Phải đến 20 tuổi cây măng cụt mới cho thu hoạch ổn định. Với tình trạng quy hoạch hiện nay, người nông dân không dám đầu tư bài bản.”
Diện tích măng cụt giảm mạnh
Ông Trần Văn Viễn, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp An Sơn, cho biết: “Nhiều vườn măng cụt bị ảnh hưởng bởi dự án đường Vành đai 3. Thi công gây tắc nghẽn dòng nước từ sông Sài Gòn, ngập úng cục bộ khi mưa to, khiến khá nhiều cây chết khô.” Theo ước tính, gần 50ha vườn măng cụt bị xóa sổ để lấy mặt bằng, khoảng 7ha chết khô do thi công.
Ngoài ra, diện tích măng cụt còn bị thu hẹp do người dân chặt bỏ để trồng sầu riêng, dâu, mít tố nữ… hoặc chuyển đổi sang thương mại, dịch vụ. Uy tín “măng cụt Lái Thiêu” cũng bị ảnh hưởng bởi hàng nhái, hàng giả.
Đặc sản cần bảo tồn
Theo ông Trần Văn Viễn, măng cụt Lái Thiêu có vỏ mỏng, ruột trắng, không sượng, vị ngọt thanh pha chua nhẹ. Loại 1 thường có giá gấp đôi so với loại hai hoặc măng cụt vùng khác. Cây măng cụt không chỉ là sinh kế mà còn là nét văn hóa miệt vườn sông nước của Thuận An, Bình Dương.
Chủ tịch UBND phường Thuận An Nguyễn Thanh Sơn cho biết: “Phường đang bồi thường, hỗ trợ các hộ có cây măng cụt bị chết do thi công đường Vành đai 3. Tổng kinh phí khoảng 10 tỷ đồng, chủ yếu giúp người dân trồng lại cây mới. Phường sẽ kiến nghị xây dựng chính sách hỗ trợ mới thay thế Quyết định 63/2016.”
Hiện diện tích măng cụt trên địa bàn còn khoảng hơn 220ha, giảm nhiều so với trước. Theo quy hoạch, phường sẽ giữ ổn định khoảng 175ha. Hệ thống thủy lợi sẽ được đầu tư để bảo đảm nguồn nước từ sông Sài Gòn. Đầu tháng 7, phường được cấp 500 tỷ đồng ngân sách xây dựng cơ bản nhiệm kỳ 2026-2031, trong đó dành khoảng 280 tỷ đồng cải tạo thủy lợi, rạch, cống ngăn triều.
Hướng đi mới: Du lịch sinh thái
Phường Thuận An đề ra chương trình phát triển đô thị vệ tinh, kinh tế ven sông Sài Gòn với mô hình du lịch sinh thái gắn với nhà vườn, sông nước kiểu “trên bến dưới thuyền”. UBND phường đã làm việc với Saigontourist để hợp tác đầu tư. Cây măng cụt được xem là đặc sản phải bảo tồn, là thành phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển.
Tháng 8/2012, măng cụt Lái Thiêu được bình chọn vào top 50 loại trái cây nổi tiếng nhất Việt Nam. Tháng 8/2013, Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận nhãn hiệu tập thể “Măng cụt Lái Thiêu” – chỉ măng cụt trồng tại khu vực thị xã Thuận An trước đây mới được dán nhãn này.
