Suốt 18 năm qua, mỗi chiều cuối tuần, trong không gian trầm mặc của di tích Bích Câu Đạo Quán (Hà Nội) lại vang lên tiếng đàn đáy, tiếng phách hòa nhịp cùng điệu hát ca trù. Lớp học miễn phí do vợ chồng Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Vân Mai và Trần Văn Trúc duy trì đã trở thành điểm sáng trong việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể.
Hành trình đến với ca trù
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Vân Mai từng gắn bó với chèo và chầu văn trước khi tìm đến ca trù. Năm 1990, bà tình cờ nghe tiếng hát của Nghệ sĩ Nhân dân Quách Thị Hồ với bài “Tỳ bà hành” trên đài phát thanh. “Tôi bị thu hút ngay từ những câu đầu tiên, tự hỏi sao lại có một lối hát đặc biệt đến thế”, nghệ nhân Vân Mai nhớ lại. Từ đó, bà quyết tâm theo đuổi loại hình nghệ thuật này.
Thời điểm đó, ít người theo học ca trù, các nghệ nhân bậc thầy đã cao tuổi, nhiều lần bà tìm đến xin học nhưng bị từ chối. Không nản lòng, bà mượn băng ghi âm cũ từ các chuyên gia, tự mày mò học theo giọng của các ca nương nổi tiếng như cụ Đinh Thị Hảo, Đinh Thị Bản, Chu Thị Năm. Suốt chục năm, bà tự rèn luyện cách ém hơi, nhả chữ, nảy hột, tích lũy vốn hiểu biết sâu rộng về ca trù.
Thành công và phục dựng thể cách cổ
Năm 2007, Nghệ nhân Ưu tú Vân Mai giành Huy chương Vàng tại Liên hoan Ca trù toàn quốc, tạo động lực lớn cho bà tiếp tục con đường đã chọn. Đáng tự hào hơn, bà đã phục dựng thành công nhiều thể cách ca trù tưởng chừng thất truyền. Tiêu biểu là Non mai hồng hạnh – thể cách vắng bóng hơn 70 năm, được bà khôi phục năm 2009, cùng các điệu Múa hát bài bông, Múa hát Dồn Đại Thạch. Đến nay, bà có thể trình diễn gần 40 thể cách ca trù, một vốn nghề dày dặn hiếm có.
Lớp học miễn phí và sân khấu biểu diễn
Năm 2008, lo lắng trước nguy cơ mai một, vợ chồng nghệ nhân Vân Mai mở lớp dạy ca trù tại Bích Câu Đạo Quán. Lớp không thu học phí, không giới hạn tuổi tác. Chi phí duy trì được lấy từ nguồn thu kinh doanh của gia đình. Ban đầu chỉ có vài học viên là bạn bè, người thân, dần dần nhiều người từ Hà Nội, Hưng Yên, Hải Phòng tìm đến. Hiện lớp duy trì khoảng 25 học viên thường xuyên.
Nghệ nhân Vân Mai chia sẻ: “Để hát được ca trù, ngoài năng khiếu còn cần khổ luyện, nhiều người chỉ trụ được vài buổi, nhưng cũng có học viên gắn bó hơn chục năm”. Từ lớp học, nhiều người đã trở thành ca nương, kép đàn thành danh như ca nương Bạch Yến, Minh Hằng, Hồng Pha, kép đàn Trần Koóng, quan viên Thanh Hùng. Một số quay lại hỗ trợ giảng dạy cho thế hệ mới.
Từ năm 2018, vợ chồng nghệ nhân thành lập Nhà hát Ca trù Bích Câu, tổ chức biểu diễn miễn phí vào tối cuối tuần, tạo sân khấu cho học viên rèn luyện và đưa ca trù đến gần công chúng. Các buổi diễn kết hợp trải nghiệm thu hút đông đảo du khách quốc tế, họ hào hứng thưởng thức, nghe kể về lịch sử và tự tay gõ phách, thử hát “Hồng hồng tuyết tuyết”.
Lan tỏa tình yêu di sản
Nghệ sĩ Trần Koóng, Phó Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống UNESCO Hà Nội, đồng sáng lập Nhà hát Ca trù Bích Câu, cho biết: “Việc truyền dạy miễn phí và tổ chức sân khấu biểu diễn tại Bích Câu Đạo Quán không chỉ đào tạo ca nương hay kép đàn, mà còn lan tỏa tình yêu di sản, xây dựng cộng đồng khán giả cùng quan tâm, chung tay bảo tồn, phát huy giá trị ca trù.” Anh cùng vợ chồng nghệ nhân còn hướng dẫn nhiều nhóm sinh viên làm tiểu luận, khóa luận về di sản thông qua trải nghiệm thực tế.
Mặc dù ca trù được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp từ năm 2009, nhưng nhiều thách thức vẫn tồn tại. Nghệ nhân Vân Mai trăn trở: “Không ít thể cách ca trù chỉ còn trên giấy, hoạt động truyền dạy ở nhiều nơi bị tam sao thất bản.” Bà kêu gọi cần nhanh chóng ghi âm, ghi hình các thể cách hiện còn, số hóa và chuẩn hóa, đồng thời có chiến lược truyền dạy và tạo không gian biểu diễn để nghệ nhân có thể sống với nghề, giúp ca trù phát triển bền vững trong đời sống đương đại.
