Làng Hương Quế, xã Xuân Phú (Đà Nẵng), từ lâu được biết đến với danh xưng 'làng tổ cãi'. Không chỉ gắn với tinh thần thẳng thắn, trọng lẽ phải, nơi đây còn được xem là khởi nguồn cho câu nói quen thuộc 'Quảng Nam hay cãi'.
Giai thoại 'cãi vua' của vị đại thần cương trực
Theo các vị cao niên, làng Hương Quế được hình thành khoảng thế kỷ 15 - 16, gắn với quá trình nam tiến của các dòng họ Phạm, Nguyễn và Trần từ Thanh Hóa, Nghệ An vào khai khẩn vùng đất Quảng Nam xưa (nay thuộc TP.Đà Nẵng). Làng còn lưu giữ Tự đường Tam vị tiền hiền - công trình có tuổi đời gần 600 năm, phản ánh lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Hương Quế. Đây cũng là nơi lưu dấu những câu chuyện về các bậc tiền nhân, trong đó có giai thoại về vị đại thần nổi tiếng cương trực, thẳng thắn.
Tự đường, còn gọi là Tự đường Tam tộc, được xây dựng vào đầu thế kỷ 16 để thờ ba vị tiền hiền có công khai lập làng, gồm tướng Phạm Nhữ Tăng - Tổng chỉ huy quân đội triều Lê trong cuộc bình Chiêm năm 1471; tướng Trần Văn Chơn - Tổng chỉ huy thủy quân thời Trần Quý Khoáng và Nguyễn Ngọc Thanh - con trai Thượng tể Nguyễn Văn Lang.
Năm 2016, Tự đường Tam vị tiền hiền được UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Cùng năm, nhà thờ tộc Nguyễn Văn - một công trình tiêu biểu trong hệ thống di tích của làng - cũng được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh. Đây là những không gian lưu giữ ký ức về quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng cư dân Hương Quế.
Danh xưng 'làng tổ cãi' bắt nguồn từ Thượng tể Nguyễn Văn Lang
Danh xưng 'làng tổ cãi' được cho là bắt nguồn từ những câu chuyện lịch sử gắn với tinh thần chính trực, thẳng thắn của người dân nơi đây, nổi bật là giai thoại về Thượng tể Nguyễn Văn Lang (1435 - 1513).
Ông Nguyễn Xuân Vĩnh (60 tuổi) cho biết, theo các tư liệu lịch sử, Nguyễn Văn Lang được xem là thủy tổ của làng. Ông là cháu nội của Nguyễn Công Duẩn và có quan hệ dòng tộc với danh nhân Nguyễn Trãi.
Theo sử liệu, dưới triều vua Lê Tương Dực, trước tình cảnh đất nước rối ren, đời sống nhân dân khó khăn, Nguyễn Văn Lang từng dâng lên nhà vua 14 điều trần nhằm chấn hưng quốc gia, cải thiện đời sống dân chúng. Tuy nhiên, những lời can gián thẳng thắn ấy không được chấp nhận, thậm chí bị xem là hành động 'cãi vua'.
Nhận thấy không thể thay đổi tình hình triều chính, ông xin triều đình cho phép đưa dân vào phương Nam khai khẩn vùng đất mới. Từ đó, làng Hương Ly - tiền thân của Hương Quế ngày nay - dần được hình thành.
Ông Nguyễn Xuân Vĩnh cho biết, trong cuốn sách Quế Sơn - đất và người (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2015) từng ghi nhận: 'Ông Nguyễn Văn Lang là người dám cãi lại vua, không chịu vào chầu mà dám hỗn, khuyên vua về nghệ thuật trị dân. Vì vậy, làng Hương Quế được cho là 'làng tổ cãi' Quảng Nam'.
Theo ông Vĩnh, hiện nay 14 điều khuyên vua của Nguyễn Văn Lang vẫn được treo trang trọng tại nhà thờ tộc Nguyễn Văn, như một tư liệu quý của làng Hương Quế, góp phần lý giải câu nói 'Quảng Nam hay cãi' gắn với vị thủy tổ nổi tiếng cương trực này.
Nói về 14 điều trần của Thượng tể Nguyễn Văn Lang, nhiều nhà nghiên cứu văn hóa Quảng Nam cho rằng, trong bối cảnh xã hội phong kiến, những lời can gián ấy thể hiện sự thẳng thắn và bản lĩnh của một vị trung thần. 'Cãi' ở đây không phải là sự tranh biện vô lý, mà là thái độ kiên quyết bảo vệ điều đúng, điều hợp lý.
Tiếng tăm 'tổ cãi' tiếp tục được lưu truyền
Không chỉ gắn với câu chuyện về Thượng tể Nguyễn Văn Lang, danh xưng 'làng tổ cãi' còn được nhắc đến qua một sự kiện vào năm 1908, trong phong trào Trung Kỳ dân biến. Tương truyền, ông Nguyễn Duân, đại diện dân làng Hương Quế, từng có cuộc tranh luận quyết liệt với Tổng đốc Quảng Nam Hồ Đắc Trung tại tỉnh thành La Qua. Với những lập luận sắc bén, chặt chẽ, ông được kể lại là đã khiến vị Tổng đốc không thể phản bác.
Từ đó, hình ảnh một ngôi làng nổi tiếng với tinh thần tranh biện, trọng lý lẽ và không ngại bảo vệ điều đúng đắn dần được lưu truyền trong dân gian.
Ông Lê Thọ Tường, Phó phòng Văn hóa - Xã hội xã Xuân Phú, nhận định danh xưng 'làng tổ cãi' của Hương Quế nhiều khả năng bắt nguồn từ câu chuyện 14 điều trần dâng vua của Nguyễn Văn Lang. Tuy nhiên, đây chủ yếu là cách gọi dân gian được truyền lại qua nhiều thế hệ, gắn với những câu chuyện lịch sử về sự cương trực, thẳng thắn của người dân nơi đây.
Ông Lê Thọ Tường cũng cho hay, ngày nay, bên cạnh những giá trị văn hóa, lịch sử được lưu giữ qua các ngôi tự đường cổ kính và di tích dòng tộc, Hương Quế vẫn được nhắc đến như vùng đất giàu truyền thống hiếu học, trọng đạo lý. Tinh thần thẳng thắn, trọng lẽ phải ấy dần trở thành một nét bản sắc riêng của người dân nơi đây và xứ Quảng.
