Qua phà Năng Gù, con đường dẫn vào ấp Thượng 3, xã Phú Tân (An Giang) mở ra một không gian khác lạ. Ở đây, tiếng máy quết bột rền đều từ nửa đêm về sáng. Những tấm phên tre phơi bánh trắng xóa sân vườn, trắng ngõ và tràn lên cả những mái nhà, báo hiệu làng nghề đã vào vụ. Làng nghề này đã tồn tại gần một thế kỷ, là hành trình bền bỉ được viết bằng đôi tay chai sần và sự kiên nhẫn của nhiều thế hệ sống cùng hạt nếp.
Nhịp sống làng nghề bánh phồng Phú Mỹ
Sáng sớm ở ấp Thượng 3, không gian không ồn ào náo nhiệt nhưng cũng chẳng hề tĩnh lặng. Tiếng máy hòa cùng tiếng người gọi nhau í ới, tiếng trẻ con chạy chân trần trên nền xi măng còn vương hơi sương. Những chiếc bánh tròn trịa, trắng phau được đặt ngay ngắn lên phên, nằm chờ nắng lên.
Bên hiên nhà, bà Nguyễn Thị Lệ Xuân (gần 70 tuổi) thoăn thoắt xếp từng chiếc bánh vào giỏ: “Nghề này là do mẹ tôi để lại. Hồi xưa cực lắm, không có điện nước. Một, hai giờ sáng đã phải gánh nước về ngâm nếp. Gắn bó rồi thì mình theo tới cùng”. Phía sau căn nhà nhỏ của bà là xưởng bánh gia đình. Ngày thường, lò ra khoảng 2.000-3.000 cái. Dịp giáp Tết, lượng bánh tăng gấp ba. Có những đêm cả nhà không ai ngủ trọn giấc. Mỗi thau bột (gọi là một ổ) cho ra khoảng 500 chiếc bánh. Cao điểm Tết, mỗi ngày nhà bà làm hơn chục ổ mới đủ cung ứng cho thị trường.
Bí quyết gia truyền và nỗi lo mai một
Cách đó không xa, trong con hẻm số 13, lò bánh của ông Lê Minh Trường (42 tuổi) cũng đỏ lửa xuyên đêm. Ông Trường là cháu đời thứ tư nối nghiệp cha ông. Với ông, dù máy móc đã thay thế sức người trong các công đoạn nặng nhọc như quết bột hay cán bánh, nhưng cái “hồn” của chiếc bánh vẫn nằm ở bí quyết gia truyền và sự nhạy cảm của người thợ. “Hồi trước toàn làm thủ công, một người ngồi cán bột suốt mười mấy tiếng đồng hồ. Tay vừa đẩy vừa bo cho cục bột tròn đều, làm liên tục”, ông Trường nhớ lại.
Theo ông, linh hồn của chiếc bánh phồng chính là hạt nếp Phú Tân – loại nếp đặc sản vùng cù lao dẻo thơm nức tiếng. Nếp được nấu thành xôi, quết nhuyễn cùng đường, sữa, mè, nước cốt dừa béo ngậy. Mỗi nhà một bí mật riêng trong cách gia giảm nguyên liệu, không ghi chép thành văn nhưng cứ thế “cha truyền con nối” qua trăm năm.
Tuy nhiên, đằng sau sự nhộn nhịp của làng nghề là một nốt trầm trăn trở. Ông Lê Minh Trường tâm sự: Số hộ bám nghề giờ đã giảm hơn phân nửa. Công việc vất vả, thức khuya dậy sớm khiến giới trẻ không còn mặn mà. Ngay cả con trai ông cũng chọn con đường học vấn để tìm công việc nhẹ nhàng hơn thay vì nối nghiệp gia đình. Nhìn về phía những phên bánh đang ươm nắng, đôi mắt người thợ lành nghề chợt đỏ hoe: “Lớp làm nghề bây giờ chủ yếu là người lớn tuổi. Tôi cũng lo chứ, lo nghề ông cha rồi sẽ dần mai một. Nhưng tương lai khó tính trước, giờ đành chấp nhận vì lớp trẻ có suy nghĩ khác mình”.
Hỗ trợ từ chính quyền địa phương
Bánh phồng Phú Mỹ nổi tiếng nhờ độ mềm, xốp, khi nướng lên phồng to, tỏa mùi thơm lừng của nếp và mè. Những chuyến xe chở bánh đã tỏa đi tới Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận. Danh mục sản phẩm giờ đây cũng đa dạng hơn, từ bánh phồng mè sữa, bánh phồng chuối, bánh phồng mì đến các loại bánh dùng ăn sống hay nướng chín. Giá bánh dao động từ vài chục đến cả trăm nghìn đồng mỗi xấp.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Phú Tân Giáp Minh Triết cho biết: Làng nghề bánh phồng Phú Mỹ đã chính thức được công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2006. Với địa phương, đây không chỉ là sinh kế mà còn là di sản văn hóa gắn liền với ký ức của nhiều thế hệ. Trước áp lực cạnh tranh từ bánh công nghiệp và nguy cơ đứt gãy thế hệ kế thừa, chính quyền địa phương đã có những bước đi cụ thể. Xã đã hỗ trợ người dân đầu tư máy móc để giảm bớt sức lao động; tổ chức các đợt quảng bá, đưa bánh phồng tham gia hội chợ để tìm kiếm đầu ra ổn định. “Chúng tôi đang định hướng phát triển thêm các sản phẩm tiện ích, cải tiến mẫu mã và nâng cao giá trị sản phẩm để phù hợp với thị hiếu hiện đại. Mục tiêu là để người dân yên tâm bám nghề, để bánh phồng là sản phẩm quà tặng đặc sắc quanh năm”, ông Triết cho hay.
Chiều xuống, nắng nhạt dần trên những tấm phên tre. Người dân làm bánh phồng bắt đầu thu bánh vào nhà, chuẩn bị cho một đêm đỏ lửa mới. Có lẽ, trăm năm của một làng nghề không chỉ được đo bằng thời gian, mà còn được đo bằng sự bền bỉ của những người như bà Xuân, ông Trường, những người đang lặng lẽ giữ lửa để hương nếp Phú Mỹ lại bay xa, nhắc nhở mỗi người con xa xứ về một nguồn cội ấm áp và tròn đầy như chiếc bánh phồng quê hương.
