Lèn Vịnh và Truyền Thuyết Đền Thờ Phù Đổng Thiên Vương ở Quảng Trị
Lèn Vịnh là tên gọi từ xa xưa của một hòn núi sừng sững tại xã Nam Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị, vốn thuộc địa phận các xã Quảng Tiên, Quảng Tân, Quảng Trung, thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình trước đây. Từ thuở khai thiên lập địa, núi này mọc lên như một tấm bình phong lớn, cao vút với những lúc mây xuống thấp tưởng chừng chạm đến đỉnh trời, tạo nên một chốn thâm nghiêm và đầy uy linh.
Truyền Thuyết Về Vị Thần Cưỡi Ngựa Sắt
Dưới chân Lèn Vịnh, trong ký ức của nhiều người dân địa phương, vẫn lưu truyền câu chuyện về một vị thần cưỡi ngựa sắt từ phương Bắc bay đến. Theo lời kể của các bậc cao niên, xưa kia đời sống người dân vùng này rất khổ cực, thường xuyên đối mặt với cảnh mất mùa đói kém. Họ chủ yếu sống dựa vào nghề rừng, từ người già đến trẻ con đều phải lên núi hái các loại trái cây như thị, mít nài, hạt muồng, hạt sót, hạt dẻ để bán lấy gạo, khoai đắp đổi qua ngày.
Sau đó, vị thần cưỡi ngựa sắt xuất hiện, không chỉ giúp dân dẹp giặc mà còn ở lại dạy họ cày cấy, trồng trọt và khai khẩn đất đai. Khi người dân đã thuần thục nghề nông và đời sống trở nên ấm no hơn, vị thần lại cưỡi ngựa bay lên trời, để lại dấu móng in hằn trên vách đá Lèn Vịnh. Từ đó, người dân lập đền thờ Phù Đổng Thiên Vương, tạc tượng ngựa sắt bằng gỗ lim và tổ chức hội đền kéo dài ba ngày đêm với đèn đuốc thắp sáng cả một góc núi, thu hút người từ mọi vùng về cầu yên, cầu bổn mạng.
Lễ Hội và Nghi Thức Truyền Thống
Hàng năm, vào ngày tế lễ, dân làng được phân công làm cỗ cúng thi với các loại xôi và bánh được chế biến từ hạt gạo, hạt nếp tự làm trên đồng ruộng địa phương. Quy trình chuẩn bị rất kỳ công: khi mùa lúa chín, thanh niên được cử ra ruộng chọn những bông lúa nếp tốt nhất, phơi khô và cất giữ. Trước lễ, lúa được đạp ra, xay giã thành gạo, sau đó các cô gái giỏi giang lại chọn lọc kỹ những hạt nếp cật, trắng, nguyên vẹn để đồ xôi.
Khi xôi chín dẻo, một nửa được đơm vào mâm, nửa còn lại giã làm bánh dày với chày được bọc bằng lụa mo cau. Ba thanh niên thay phiên nhau giã nhịp nhàng cho đến khi nếp nhuyễn thành bánh, sau đó một người khỏe mạnh dùng tay vắt và ném bánh vào lòng cối để đạt độ không dính. Bánh đạt yêu cầu phải có ba tiêu chuẩn: trắng, dẻo, mượt. Sau khi cúng, mâm bánh được đem ra cho các chức sắc chứng giám, và giáp nào có bánh lì, không có lỗ rỗng bên trong sẽ thắng cuộc và nhận phần thưởng từ vị tiên chỉ của làng.
Di Tích Mai Một và Nỗ Lực Phục Hồi
Trải qua mưa gió và chiến tranh, ngôi đền thờ Phù Đổng Thiên Vương nay chỉ còn lại nền cũ và vài bậc cấp rêu phong. Trên vách núi Lèn Vịnh, du khách vẫn có thể thấy những vệt lõm mà người dân tin là dấu móng ngựa của Thánh Gióng. Dưới chân núi là đồng nếp nổi tiếng với giống nếp nương hương thơm đặc biệt, từng được dùng làm xôi, bánh dày trong lễ hội đền Gióng địa phương.
Sau chiến tranh, đền hầu như bị san phẳng, nhưng những năm gần đây, người dân và chính quyền địa phương đã nhiều lần bàn tính khôi phục lại khu đền và lễ hội truyền thống. Ông Hoàng Đình Thi, Phó Chủ tịch UBND xã Nam Ba Đồn, chia sẻ: “Lèn Vịnh không chỉ là một di tích tâm linh mà còn là biểu tượng lịch sử, văn hóa. Chúng tôi đang phối hợp với ngành văn hóa để khảo sát, lập hồ sơ đề nghị công nhận di tích và hướng tới phục dựng lễ hội đền Gióng vùng Nam Ba Đồn.”
Theo ông Thi, việc phục dựng không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ văn hóa mà còn gắn liền với phát triển sinh kế cho người dân, giúp hồi sinh một di tích quan trọng trong ký ức cộng đồng.
