Hiên nhà là khoảng trống dịu dàng, nơi con người vẫn được che nắng, che mưa, được đỡ gió lạnh mà vẫn đủ đầy cảm giác đang ở giữa thiên nhiên, thấy nắng chạm vào tay, gió vờn trên tóc và bụi mưa vương nhẹ mi mắt. Nó là điểm kết giao thú vị giữa nhà, con người và tự nhiên. Ngồi bên hiên nhà, ta có thể ngẫm ngợi nhiều điều về nhà, kiến trúc nhà và kiến trúc trong tổng thể xã hội.
Không gian Hiên giữa lòng Nhà thờ Lớn Hà Nội
Khi bước qua khung cửa uy nghi của Nhà thờ Lớn Hà Nội, để lại phía sau sự ồn ã của du khách muôn phương, bạn nhanh chóng cảm thấy lòng lắng lại, thư thái. Đi dọc theo một kiến trúc thấp tầng, bạn sẽ thấy những thân cây thẫm màu quyện với màu của vật liệu làm khung và mái nhà; tán cây xanh mướt bao phủ; thiên nhiên và kiến trúc như hòa làm một. Phần mái dốc có các ô vuông bao quanh thân cây, mái vẫn được dựng liền theo chiều dài công trình nhưng quanh mỗi gốc cây là những khoảng trống, như hiên nhà, có nơi ngồi nghỉ. Các gian nhà cách nhau bởi những ô trống chứa thân cây đều có cửa và vách bằng kính, như tấm gương soi chiếu mọi hiện diện phía trước, để bên trong và bên ngoài như không còn khoảng cách.
Thực thể kiến trúc này nương theo tường bao quanh khu vực sân bên hông Nhà thờ Lớn, cùng với tòa nhà chính và thiên nhiên chung quanh, gợi nhắc các cặp ý niệm đối lập: tự nhiên - kiến trúc, bên trong - bên ngoài, thấp - cao, đặc - rỗng, tĩnh - động, mới - cũ. Giữa những tương phản hiện hữu mà vô hình ấy, con người có cơ hội quan sát không gian và cảm nhận bản thân như một nhịp nối, hồi đáp với cả thiên nhiên và kiến trúc. Tác phẩm kiến trúc mang tên Hiên, có chức năng là Trung tâm thông tin thuộc Nhà thờ Lớn Hà Nội, do kiến trúc sư Lê Minh Hoàng thiết kế, đã được trao Giải bạc - Giải thưởng Kiến trúc quốc gia năm 2021.
Giấc mơ kiến trúc cân bằng giữa thống nhất và phản biện
Có nhiều dịp trò chuyện với Lê Minh Hoàng, người viết cảm nhận rõ giấc mơ kiến trúc của anh là về những thực thể công trình có thể cân bằng giữa thống nhất và phản biện với tổng hòa thực tế khách quan. Thống nhất bởi gợi dư vị Á Đông, sự hài hòa với tự nhiên, hướng tới bền vững. Phản biện bởi không nương theo nếp tư duy quen cũ. Một công trình nhà đa chức năng trong khuôn viên kiến trúc công giáo được dựng lên với mái ngói cao và dốc thẳng, tường gạch mộc, dày, sàn nhà bằng gạch son. Anh từng chia sẻ: “Thật sự rất khó để đặt được những “viên gạch đầu tiên” ở đó”. Nhưng thời gian đã chứng minh, từ “lạ” tới thân thuộc không mất bao lâu, bởi kiến trúc ấy thuận tự nhiên: mùa nóng thì mát do tường dày, mùa xuân nồm ẩm thì sàn nhà không “đổ mồ hôi” do gạch son thẩm thấu tự nhiên, mùa đông bớt giá lạnh nhờ bức tường dày và màu gạch mộc mạc, ấm áp. Giờ đây, chính cộng đồng lại chủ động nhân bản mẫu hình kiến trúc của anh tại địa phương, “dân gian hóa kiến trúc được thiết kế”, như minh chứng cho sự đón nhận của cộng đồng dành cho quá trình thể nghiệm kiên định của anh và các cộng sự.
Xu hướng thiết kế với gạch và ngói
Cụm công trình của Lê Minh Hoàng nằm trong xu hướng thiết kế kiến trúc với vật liệu gạch và ngói, đang trở lại nhiều hơn ở Việt Nam, từ nhà ở tới xưởng sản xuất thủ công, văn phòng, công trình đa năng. Thay vì dùng để lợp mái như thông thường, kiến trúc sư Đoàn Thanh Hà đã dịch chuyển công năng của viên ngói tây (ngói móc) xuống phía bên dưới hoặc bên trên mái công trình, tạo thành tường bao quanh hoặc façade. Viên gạch cũng không còn chỉ xây tường, lát nền mà còn tạo nên những kết cấu mặt tiền mới lạ, được gợi cảm hứng từ tấm dại bằng tre, nứa bên hiên nhà thuở nào.
Để giải quyết hiệu quả việc đa dạng hóa công năng của gạch, ngói, vừa bảo đảm an toàn trước tác động của tự nhiên, vừa tạo ấn tượng thẩm mỹ mới, hòa sắc cùng ánh sáng tự nhiên, kiến trúc sư phải giải quyết bài toán về cấu kiện, thiết kế giàn đỡ hoặc cách đan từng viên gạch, tấm ngói hoàn toàn thủ công. Việc này tựa như trò chơi xếp hình để tạo ra những khoảng trống ý vị cho thiên nhiên hòa vào. Từng chiếc đinh vít, từng điểm gắn kết được đánh số cẩn thận, bảo đảm an toàn và thẩm mỹ. “Một sự đầu tư phức tạp và tế vi nhất để tạo ra một trình hiện giản dị nhất” – Đoàn Thanh Hà bật cười chia sẻ.
Ngắm các công trình của anh và cộng sự, không khó để nhận thấy những cặp phạm trù đối lập: đặc - rỗng, nặng - nhẹ, lạ - quen. Tổng hòa lại, các công trình đều gây cảm giác bất ngờ dễ chịu. Đã có những chủ đầu tư đặt hàng Đoàn Thanh Hà làm công trình thứ ba với ngói (Hà Nội). Công trình của anh hiện diện ở nhiều địa phương, từ Huế trở ra phía bắc. Mới đây, tập hợp các công trình kiến trúc có khả năng đối thoại trong sự tôn trọng với thiên nhiên, văn hóa và con người của anh đã được trao Giải thưởng Kiến trúc bền vững toàn cầu (Global Award for Sustainable Architecture) năm 2026 cùng với 5 kiến trúc sư quốc tế khác đến từ Trung Quốc, Mexico, Pháp, Đức và Italia.
Triết lý kiến trúc của Tropical Space
Trần Thị Ngụ Ngôn và Văn phòng kiến trúc Tropical Space của hai vợ chồng chị cũng đem tới nhiều bất ngờ khi các thiết kế kiến trúc với gạch của họ nhận được sự chú ý của cộng đồng kiến trúc quốc tế. Tiếp sau giải thưởng kiến trúc Gió mùa năm 2025 do Viện Kiến trúc Ấn Độ (IIA) trao tặng, thành quả của họ lại được trao Giải thưởng Đa dạng trong kiến trúc (DIVIA) 2025. Mới đây nhất, triết lý kiến trúc hòa vào môi trường chung quanh trong bối cảnh khí hậu nhiệt đới cùng ý tưởng thiết kế công trình Xưởng đất nung, với chất liệu chính là gạch, được chọn là một trong 16 báo cáo tại Hội nghị toàn cầu về kiến trúc, do The World Around và Bảo tàng Nghệ thuật hiện đại (MoMA, New York, Mỹ) phối hợp thực hiện.
Kiến trúc thuận tự nhiên trong đời sống hiện đại
Kể từ những năm 1970, sau khi nhận ra tham vọng quá ngưỡng của con người trong khai thác tài nguyên thiên nhiên, nhiều nước trên thế giới đã có định hướng phát triển mới gắn liền mục tiêu bảo đảm sự bền vững cho thiên nhiên. Kiến trúc là lĩnh vực tiên phong với nhiều trào lưu mới, trong đó yếu tố thuận tự nhiên, cả về thiết kế và vật liệu, kết hợp thẩm mỹ hiện đại được xem là cốt lõi. Có vẻ như ngược với xu hướng xã hội đi nhanh vì kinh tế, kỹ thuật và công nghệ, kiến trúc mà Tropical Space mang lại cho cộng đồng là nét bình dị của đời sống thường ngày nơi thôn quê, sự thích ứng với khí hậu nóng ẩm, gợi ký ức đẹp về thẩm mỹ và bản sắc địa phương. Công trình bằng gạch nung tiết kiệm năng lượng và chi phí xây dựng, vận hành nhờ giải pháp cấu trúc không gian thông khí kết hợp ánh sáng tự nhiên, để kiến trúc tự thở trong môi trường, gắn kết chặt chẽ với vùng đất nơi đặt nó.
Diễn giải của chị Trần Thị Ngụ Ngôn về tính bền vững thuận tự nhiên thật dễ hiểu: “Ở Xưởng đất nung, không dùng tới điện là mấy, ngoài sạc điện thoại và mấy cái quạt máy khi trời mùa hè đứng gió. Công trình bằng gạch cho phép nước lũ đi qua, cũng dễ làm sạch sau lũ, sân được rải xỉ than, cho phép thẩm thấu nước mưa…”. Rất có thể, giữa những tháng ngày bận rộn với biết bao bản vẽ, bản dựng mô hình 3D, các kiến trúc sư đã có dịp lang thang qua những miền quê, ghé chân ngồi nghỉ bên hiên nhà ai đó, để cảm nhận sâu sắc những khoảng trống không - thời gian trong hương gió mùa, trong nắng, mưa miền nhiệt đới, và tưởng tượng về những khối hình kiến trúc cho hôm nay, ngày mai.
