TP.HCM cần thí điểm khu thương mại tự do thế hệ mới, thay đổi tư duy để cạnh tranh dài hạn với các siêu đô thị biển như Singapore, Thượng Hải, Thâm Quyến, Port Klang, Laem Chabang. Đây là nhận định của PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách, Đại học Quốc gia TP.HCM.
Biển là mặt tiền phát triển chiến lược
PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình cho rằng, trong tầm nhìn 100 năm, TP.HCM không nên xem kinh tế biển là một ngành kinh tế riêng lẻ, mà phải xác định biển là không gian phát triển chiến lược, là “mặt tiền tăng trưởng” mới của siêu đô thị phía Nam. Do đó, TP.HCM cần chuyển từ tư duy “có cảng biển” sang tư duy “kiến tạo hệ sinh thái kinh tế biển toàn cầu”.
Sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ), TP.HCM sở hữu một cấu trúc phát triển mà rất ít đô thị biển nào ở Đông Nam Á có được. So với Singapore mạnh về cảng biển và dịch vụ tài chính nhưng hạn chế về không gian công nghiệp, Bangkok mạnh về công nghiệp chế tạo nhưng không có hệ thống cảng nước sâu quy mô lớn trong vùng đô thị, TP.HCM có lợi thế hơn hẳn.
Hiện, TP.HCM có đầy đủ 4 yếu tố chiến lược: trung tâm tài chính, thương mại, trung tâm công nghiệp và sản xuất lớn nhất cả nước. Thành phố còn có hệ thống cảng biển nước sâu quốc tế Cái Mép - Thị Vải và mạng lưới logistics kết nối trực tiếp với vùng Đông Nam Bộ. Cụm cảng Cái Mép - Thị Vải là một trong số ít cảng nước sâu của khu vực có khả năng tiếp nhận tàu container trên 200.000 DWT, có thể đi thẳng đến châu Âu và Bắc Mỹ mà không phải trung chuyển qua Singapore hoặc Hong Kong (Trung Quốc).
Điểm mạnh và điểm yếu của TP.HCM
TP.HCM là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước với tốc độ tăng trưởng GRDP năm 2025 đạt 8,3%; tổng giá trị GRDP đạt 3,03 triệu tỷ đồng, chiếm 23,5% GDP cả nước; đóng góp gần 27% thu ngân sách và là địa phương thu hút FDI lớn ở Việt Nam trong nhiều năm. Nếu tính cả không gian kinh tế sau khi mở rộng với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, khu vực này đóng góp trên 40% tổng kim ngạch xuất khẩu và chiếm tỷ trọng rất lớn trong hoạt động sản xuất công nghiệp của cả nước.
Tuy nhiên, TP.HCM cũng tồn tại những điểm yếu nhất định. Điểm yếu lớn nhất là các lợi thế trên vẫn chưa được tích hợp thành một chiến lược phát triển biển thống nhất. Việc quy hoạch cảng biển, logistics, công nghiệp, đô thị, du lịch và bảo tồn sinh thái vẫn được quản lý theo từng ngành và địa giới hành chính, dẫn đến tình trạng “mạnh ai nấy phát triển”. Ví dụ, cụm cảng Cái Mép - Thị Vải nằm trong nhóm cảng container có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất khu vực nhưng tỷ lệ hàng trung chuyển quốc tế vẫn còn thấp hơn nhiều so với Singapore. Nguyên nhân chính không phải do năng lực cảng mà do hệ thống logistics, trung tâm phân phối hàng hóa, dịch vụ tài chính và thương mại quốc tế chưa phát triển tương xứng. Hiện, chi phí logistics tại Việt Nam khoảng 16-17% GDP, cao hơn đáng kể so với mức 8-10% tại các quốc gia phát triển.
Kinh tế biển công nghệ cao gần như vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu. Các lĩnh vực như năng lượng gió ngoài khơi, trung tâm dữ liệu ven biển, công nghiệp sinh học biển... chưa hình thành quy mô đủ lớn. Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) dự báo giá trị kinh tế đại dương toàn cầu có thể đạt khoảng 3.000 tỷ USD vào năm 2030 và tăng mạnh trong nửa sau thế kỷ XXI, với động lực chính từ các ngành công nghệ biển mới.
Cơ hội và thách thức từ quốc tế
Bối cảnh quốc tế đang mở ra nhiều cơ hội chiến lược hiếm có cho TP.HCM. Xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng sau đại dịch Covid-19, căng thẳng thương mại Mỹ - Trung và chiến lược “Trung Quốc +1” khiến nhiều công ty đa quốc gia tìm kiếm địa điểm sản xuất và logistics mới tại Đông Nam Á. Sự tham gia của Việt Nam vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA và RCEP đang tạo điều kiện để hàng hóa xuất khẩu từ vùng Đông Nam Bộ đến các thị trường lớn.
Xu hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, tín chỉ carbon, năng lượng tái tạo ngoài khơi và cảng biển xanh sẽ tạo ra những ngành công nghiệp hoàn toàn mới. Tiềm năng điện gió ngoài khơi của vùng biển phía Nam được đánh giá thuộc nhóm lớn nhất Đông Nam Á. Đây có thể trở thành một động lực phát triển kinh tế biển mới.
Tuy nhiên, TP.HCM đang đối diện với những thách thức lớn. Thành phố không chỉ cạnh tranh với các địa phương khác trong nước mà còn cạnh tranh trực tiếp với những trung tâm logistics và cảng biển hàng đầu châu Á. Singapore có năng lực xử lý hơn 39 triệu TEUs mỗi năm và là trung tâm trung chuyển container lớn nhất thế giới. Port Klang của Malaysia và Laem Chabang của Thái Lan cũng đang được đầu tư mạnh. Trung Quốc đang phát triển hàng loạt siêu đô thị biển như Thượng Hải, Thâm Quyến, Thiên Tân với sự hỗ trợ lớn về công nghệ, tài chính và thể chế.
Đột phá chiến lược: Khu thương mại tự do thế hệ mới
PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình nhấn mạnh: “TP.HCM nên thay đổi mạnh mẽ về tư duy phát triển. Trước đây, nếu biển được xem là vùng ven của đô thị thì hiện nay cần xác định biển là ‘mặt tiền phát triển’. Việc quy hoạch không gian đô thị phải chuyển từ mô hình hướng nội sang mô hình hướng biển. Đồng thời, TP.HCM cần chuyển từ tư duy phát triển địa giới hành chính sang tư duy phát triển vùng và chuỗi giá trị toàn cầu.”
Giai đoạn 2026-2035, TP.HCM cần có những đột phá đủ lớn để tạo nền tảng cho tầm nhìn 100 năm. Trước hết là xây dựng cụm logistics và cảng biển quốc tế tích hợp theo mô hình cảng biển - sân bay - khu thương mại tự do. Mô hình này kết nối hệ thống cảng biển nước sâu, sân bay quốc tế Long Thành và mạng lưới logistics vùng. Đây không chỉ là hạ tầng vận tải mà còn phải là trung tâm phân phối, tài chính thương mại, bảo hiểm và dịch vụ số phục vụ chuỗi cung ứng toàn cầu.
TP.HCM cần thí điểm khu thương mại tự do thế hệ mới với cơ chế quản trị đặc biệt, thủ tục hải quan thông minh, chính sách thuế cạnh tranh và môi trường đầu tư ngang tầm các trung tâm quốc tế. Nếu thực hiện thành công, đây có thể trở thành động lực tăng trưởng mới tương tự vai trò của Thâm Quyến đối với Trung Quốc hoặc Jebel Ali đối với UAE.
Đồng thời, TP.HCM cũng cần phát triển du lịch biển và công nghiệp văn hóa như một trụ cột kinh tế dịch vụ mới. Lợi thế của TP.HCM không nằm ở du lịch nghỉ dưỡng truyền thống mà ở khả năng kết hợp giữa biển, văn hóa, lịch sử, thương mại, công nghệ và giải trí hiện đại. Khu vực Cần Giờ và vùng ven biển có thể được quy hoạch thành trung tâm du lịch sinh thái biển, kinh tế đêm, thể thao biển, du lịch hội nghị quốc tế, công nghiệp sáng tạo và các sự kiện văn hóa.
Phân quyền mạnh mẽ cho TP.HCM
Trong dài hạn, để hiện thực hóa tầm nhìn 100 năm, Luật Đô thị đặc biệt cần trao quyền tự chủ đủ mạnh cho TP.HCM. Trước hết, cần phân quyền về quy hoạch và quản lý không gian biển cho TP.HCM, giúp thành phố chủ động quyết định các dự án chiến lược liên quan đến cảng biển, logistics, khu thương mại tự do, đô thị ven biển và hạ tầng kết nối. Đồng thời, Luật cần phân quyền tài chính: TP.HCM nên được giữ lại tỷ lệ điều tiết ngân sách cao hơn, phát hành trái phiếu đô thị, hình thành quỹ đầu tư phát triển biển và áp dụng các cơ chế tài chính đặc thù.
TP.HCM cũng cần được trao quyền chủ động trong thu hút đầu tư nước ngoài, tự lựa chọn nhà đầu tư chiến lược và thiết kế các chính sách cạnh tranh toàn cầu đối với các ngành kinh tế biển mũi nhọn. Cuối cùng, Luật cần cho phép TP.HCM xây dựng mô hình quản trị vùng biển, hệ thống cảng và logistics theo cơ chế liên thông với các địa phương trong vùng Đông Nam Bộ.
PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình kết luận: “Trong tầm nhìn 100 năm, mục tiêu của TP.HCM không chỉ là phát triển thêm một ngành kinh tế biển, mà là kiến tạo một cực tăng trưởng biển mang tầm khu vực châu Á. Ở đó, cảng biển nước sâu, logistics thông minh, tài chính quốc tế, công nghiệp công nghệ cao, du lịch biển và đổi mới sáng tạo phải được tích hợp thành một hệ sinh thái phát triển thống nhất. Khi đó, biển không còn là vùng ven của đô thị, mà trở thành mặt tiền phát triển, tạo động lực thịnh vượng lâu dài cho TP.HCM, vùng Nam Bộ và cả Việt Nam.”
