Mở ra trước mắt là một không gian vừa trang nghiêm, vừa mang hơi thở ngày xuân, nhưng không hề ồn ã hay xô bồ. Chỉ vài tháng nữa, "địa chỉ đỏ" này sẽ là nơi diễn ra lễ kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Lê Quý Đôn (2.8.1726 - 2.8.2026) – người đã được UNESCO chính thức công nhận là danh nhân văn hóa thế giới thứ 8 của Việt Nam. Ông được tôn vinh nhờ những đóng góp xuất sắc trong hàng loạt lĩnh vực khoa học, từ tự nhiên đến xã hội. Chẳng thế mà dân gian có câu: "Thiên hạ vô tri vấn Bảng Đôn", ý nói ai không hiểu việc gì thì cứ hỏi Bảng nhãn Lê Quý Đôn.
Kiến trúc và công nghệ tại khu lưu niệm
Khoa thi Đình năm 1752 dưới niên hiệu Cảnh Hưng, Lê Quý Đôn đỗ Bảng nhãn, và trên thực tế, ông là người đỗ đầu kỳ thi này. Trước đó, ông cũng đã đỗ Hội nguyên tại kỳ thi Hội, khẳng định tài năng xuất chúng từ sớm.
Nằm chính giữa khuôn viên rộng 5 ha là bức tượng Lê Quý Đôn bằng đá xanh, mặc áo dài khăn đóng, tay cầm một chồng sách. Nét mặt tĩnh tại, đôi mắt nhìn xa, đượm vẻ ưu tư, như đang suy tư về thế sự. Phía sau bức tượng là khu đền thờ chính được xây dựng khang trang với các bộ vì kèo bằng gỗ quý, chạm khắc tinh xảo. Hai bên tả hữu có nhà trưng bày giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp, và các tác phẩm tiêu biểu của ông như Vân đài loại ngữ và Phủ biên tạp lục, cùng với nhà biện lễ để tiếp khách.
Công nghệ hiện đại phục vụ di sản
Nhà trưng bày đã áp dụng công nghệ trình chiếu 3D và các bảng tương tác để giới thiệu chi tiết về 9 chương của bộ Vân đài loại ngữ. Các bản sắc phong quý giá cũng được đưa vào tủ kính bảo ôn, sẵn sàng giới thiệu tới du khách trong dịp đại lễ tháng 8 sắp tới.
Khu nhà thờ họ Lê: Nơi lưu giữ ký ức
Tuy nhiên, điều gây xúc động hơn cả lại là khu nhà thờ họ Lê. Đó là một nếp nhà nhỏ với mặt tiền chênh chếch, khiêm tốn, được dựng theo lối kiến trúc đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Qua nhiều đợt trùng tu, dòng họ và chính quyền địa phương vẫn nỗ lực bảo tồn nguyên trạng các cột gỗ, mái ngói cổ cùng hệ thống hoành phi, câu đối. Tại đây vẫn còn lưu giữ một số sắc phong và tài liệu quý về dòng họ Lê qua các triều đại.
Cuộc đời nhiều thăng trầm của Lê Quý Đôn
Thực tế, Lê Quý Đôn không sinh ra tại quê nhà, mà sinh tại phường Bích Câu, kinh thành Thăng Long, nơi cha ông – tiến sĩ Lê Trọng Thứ – đã lập gia đình và sinh sống nhiều năm. Mặc dù là một danh nhân với kiến thức và sự nghiệp khoa học được công nhận rộng rãi, cuộc đời của ông vẫn còn nhiều điều bí ẩn chưa được hậu thế tỏ tường.
Sau khi đỗ đạt vinh hiển, từ năm 1752 đến 1762 là 10 năm đầu làm quan tương đối suôn sẻ và thăng tiến của Lê Quý Đôn. Nhưng tiếp đó là hơn 20 năm lăn lộn chốn quan trường với biết bao gập ghềnh chìm nổi. Nhiều kẻ vì đố kỵ tài năng mà công kích, trong khi lũ tham quan ô lại luôn rình rập, mưu hại ông. Nhà chúa tuy nể phục tài năng, nhưng chỉ tin dùng ông ở mức độ nhất định, đặc biệt khi ông thẳng thắn dâng khải về phép trị nước, trong lúc Trịnh Doanh đam mê tửu sắc, sao nhãng triều chính.
Những đóng góp vượt thời gian
Năm chưa đầy 40 tuổi, Lê Quý Đôn dâng khải cáo quan, và Trịnh Doanh đã hạ lệnh bãi chức. Cuối năm 1766, Trịnh Doanh qua đời, Trịnh Sâm lên nối ngôi chúa, đã phục chức cho Lê Quý Đôn. Nhiều kiến nghị ích nước, lợi dân của ông như mộ dân khẩn hoang, lập ấp; điều tra lại đất đai, làm lại sổ hộ tịch; quyên tiền và thóc của nhà giàu để phát chẩn cho dân đói kém, bớt thuế vụ chiêm, giảm bắt phu... đều được Chúa Trịnh Sâm chuẩn thuận.
Đáng nói là bên cạnh vai trò công chức mẫn cán, Lê Quý Đôn chưa bao giờ ngừng nghiên cứu. Ông đã tập hợp, biên soạn nhiều tác phẩm vĩ đại, bao gồm:
- Vân đài loại ngữ (9 quyển) – tác phẩm khảo cứu, hệ thống hóa kiến thức về triết học, khoa học, văn học, địa lý.
- Phủ biên tạp lục (6 quyển) – ghi chép chi tiết về tình hình xã hội, kinh tế, văn hóa Đàng Trong thế kỷ 18.
- Đại Việt thông sử (30 quyển) – ghi chép về triều Lê từ Lê Thái Tổ đến Lê Cung Hoàng.
- Quế Đường thi tập và Quế Đường văn tập.
- Bắc sứ thông lục – ghi chép về chuyến đi sứ sang Trung Quốc.
Cho đến nay, Vân đài loại ngữ và Phủ biên tạp lục vẫn được coi là những nguồn tài liệu quý giá bậc nhất cho các nhà nghiên cứu lịch sử.
Bí ẩn về phần mộ "vô danh hóa"
Năm 1784, Lê Quý Đôn mắc bệnh, xin về chữa thuốc tại quê ngoại Duy Tiên (Hà Nam, nay là Ninh Bình) và mất ngày 2.6 năm đó, được truy phong Thượng thư Bộ Công. Điều đặc biệt là không ai biết phần mộ của ông nằm ở đâu.
Trò chuyện với ông Lê Quý Tự, hậu duệ dòng họ Lê, ông lý giải rằng Lê Quý Đôn sống và làm quan trong thời kỳ đầy biến động cuối triều Lê – Trịnh. Ông là người nắm giữ nhiều bí mật quốc gia và có nhiều đối thủ chính trị. Những trước tác của ông, đặc biệt về biển đảo, rất hệ trọng đối với chủ quyền quốc gia trên Biển Đông. Việc "vô danh hóa" mộ phần là cách để bảo vệ thi hài khỏi sự trả thù hoặc xâm phạm của kẻ thù trong những cuộc chính biến sau này.
Mặt khác, với tư cách một nhà bác học am hiểu sâu sắc về triết học, việc không để lại dấu tích vật chất quá phô trương sau khi mất cũng phù hợp với tư tưởng coi trọng sự vận động vĩnh hằng của vũ trụ.
Di sản văn hóa sống mãi
Rời nếp nhà xưa cũ ấy, văng vẳng bên tai là câu thơ man mác buồn của cụ Nguyễn Tiên Điền: "Bất tri tam bách dư niên hậu/Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?". Với cả hai cụ Nguyễn Du và Lê Quý Đôn, câu hỏi ấy đã được trả lời rất chắc chắn qua sự tôn vinh của hậu thế. Nhưng nỗi cô đơn của những thiên tài cương trực, liêm chính thì vẫn luôn còn đó, đau đáu như vầng trăng vằng vặc đêm rằm tháng giêng, nhắc nhở về giá trị vĩnh cửu của tri thức và đạo đức.
